Dù có vẻ xấu xí và thường gây nguy hiểm cho con người, nhiều loài cá sấu và rắn đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng mà không có ai quan tâm đến việc bảo tồn chúng.

Tuy nhiên, các nhà khoa học lại cho biết những loài bò sát này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái.

Trong một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Nature, một nhóm chuyên gia bảo tồn động vật hoang dã quốc tế đã cảnh báo về một tình trạng đáng lo ngại. Theo đó, có đến 1/5 các loài bò sát, bao gồm cá sấu và rắn, đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do bị lãng quên trong các chương trình bảo tồn.

Lí do là vì có quá ít người quan tâm đến những loài bò sát này, chúng thường xấu xí và gây nguy hiểm cho con người nên không được sự ủng hộ của công chúng. Điều này dẫn đến việc thu hút nguồn tài trợ cho nghiên cứu và các hoạt động bảo tồn bò sát trở nên khó khăn.

Kết quả là hơn 1.800 loài trong số chúng đã rơi vào danh sách nguy cơ tuyệt chủng và 31 loài đã biến mất hoàn toàn. Có nguy cơ rằng có những loài rắn và cá sấu đã tuyệt chủng mà con người chưa biết đến.

Trong một sự trớ trêu, tình trạng này đã được cảnh báo quá muộn. Các nghiên cứu của các nhà khoa học cũng đã bị trễ hẹn nhiều lần. Công việc thống kê đã kéo dài đến 15 năm nhưng vẫn chưa hoàn thành do thiếu nguồn kinh phí.

Tuy nhiên, việc muộn còn hơn không và các nhà khoa học đã đưa ra một số giải pháp cho vấn đề này. Họ khẳng định rằng bò sát, dù có vẻ xấu xí nhưng vẫn là những loài động vật cần được bảo tồn vì vai trò quan trọng của chúng trong hệ sinh thái.

Những loài bò sát thường bị coi là gớm ghiếc

Trong khi bạn thư giãn trong căn phòng ấm áp, vuốt nhẹ con mèo của mình trong một ngày mưa lạnh, cá sấu chỉ ao ước được như vậy. Nhưng tiếc thay, chúng là loài bò sát máu lạnh, không có bộ lông mịn màng như mèo, thay vào đó là một lớp da sần sùi và gồ ghề.

Cá sấu luôn gây ám ảnh và khó chịu trong tâm trí của chúng ta. Những câu chuyện, bộ phim hoạt hình hoặc những tiết mục xiếc thường đưa cá sấu vào vai phản diện. Trong thực tế, chúng có thể tấn công và cắn người. Vì vậy, hầu hết mọi người đều tán thành ý kiến rằng chúng nên được sử dụng để làm ví hoặc túi xách thay vì được bảo tồn hoặc nuôi dưỡng.

Tương tự, loài rắn cũng đối mặt với cuộc đối đầu với sự sợ hãi của con người. Rắn thậm chí được xem là loài bò sát đứng đầu trong danh sách những nỗi sợ của con người. Bạn có thể không sợ độ cao, không sợ vật nhọn, không sợ nói trước đám đông... nhưng có lẽ bạn sợ rắn.

Vì vậy, nếu một tổ chức từ thiện động vật đến và yêu cầu bạn đóng góp 1 USD cho công việc bảo tồn rắn, câu hỏi bạn sẽ đặt ra là: 'Tại sao? Tại sao phải bảo tồn một loài vật đáng sợ như vậy? Tôi không muốn có rắn xâm nhập vào nhà của mình. Nếu tôi phát hiện ra một con rắn trong vườn nhà, tôi sẽ tiêu diệt nó để bảo vệ con cái của mình'.

Và đó là cách con người đã đưa loài rắn hổ mang ở Ấn Độ và Đông Nam Á vào danh sách các loài bị đe dọa tuyệt chủng.

'Rắn hổ mang là biểu tượng thực sự của bò sát ở Châu Á. Vì vậy, thật xấu hổ khi ngay cả những loài bò sát phổ biến như rắn hổ mang cũng đang phải chịu đựng sự suy giảm,' Neil Cox, giám đốc Bộ phận Đánh giá Bảo tồn Đa dạng Sinh học Quốc tế tại Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (UICN) cho biết.

Rõ ràng rằng rắn hổ mang không phải là loài bò sát duy nhất đang bị bỏ rơi. Trong nghiên cứu của mình, Cox đã khảo sát tổng cộng 10.196 loài bò sát để đánh giá chúng bằng các tiêu chí từ Sách đỏ của IUCN.

Kết quả cho thấy có ít nhất 1.829 loài, tức là 21%, đang thuộc các nhóm dễ bị tổn thương, có nguy cơ tuyệt chủng hoặc nhóm cực kỳ nguy cấp. Các phân loài của cá sấu là đối tượng bị đe dọa nhiều nhất, với 58% loài cá sấu được phát hiện trong nhóm này.

'Đó là kết quả của việc bị ngược đãi và khai thác quá mức', Cox nói. Ông nói rằng cá sấu thường bị săn để lấy thịt và da. Con người cũng không muốn cá sấu xuất hiện trong khu vực sinh sống của mình. Do đó, họ chủ động loại bỏ cá sấu.

Rắn thường bị giết trong các khu vực nông nghiệp của con người. Hoạt động khai thác gỗ và sự phát triển của đô thị cũng được coi là mối đe dọa đến sự tồn tại của bò sát trên cạn.

Trong khi đó, các loài bò sát sống dưới nước bị ảnh hưởng bởi việc khai thác cát của con người. Nhiều loài bò sát cần cát để đẻ trứng. Con người đã cướp đi những bãi cát đó để làm thủy tinh, xi măng và đường băng...

Tới 90% các mối đe dọa đến sự tồn tại của bò sát đến từ con người. Biến đổi khí hậu chỉ chiếm 10% còn lại. Cox cũng nhận thấy rằng so với các loài chim hoặc động vật có vú đang phải đối mặt với các mối đe dọa tương tự, bò sát luôn đối diện với nguy cơ tuyệt chủng cao hơn.

'Đối với nhiều người, bò sát không hấp dẫn', ông nói. 'Con người không muốn sống gần bò sát vì chúng có thể gây nguy hiểm'.

Tuy nhiên, chúng ta cần nhận thức về vai trò quan trọng của bò sát trong hệ sinh thái

Trước khi con người xuất hiện, bò sát đã là những cư dân chính của Trái Đất hàng triệu năm trước. Các loài bò sát cổ đại nhất đã hiện diện trong rừng mưa từ 312 triệu năm trước. Và như chúng ta biết, khủng long cũng thuộc loài bò sát.

Mặc dù nhiều loài bò sát đã tuyệt chủng trong quá khứ, nhưng cho đến bây giờ, chúng vẫn chiếm vị trí dẫn đầu về số lượng trên cạn. Chúng đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và là một phần không thể thiếu của chuỗi thức ăn trên hành tinh.

Hầu hết các loài bò sát là loài ăn thịt, và chúng giữ nhiệm vụ kiểm soát số lượng các loài con mồi. Một số loài rắn hổ mang ở Ấn Độ, ví dụ, giúp kiểm soát số lượng chuột mang bệnh.

Sự hiện diện của rắn hổ mang - ngay cả ở trung tâm thành phố - cũng giúp giảm dịch bệnh và có ảnh hưởng tích cực với mức độ nguy hiểm của chúng.

Một số loài bò sát như thằn lằn có thể giúp kiểm soát sự phát triển của côn trùng gây hại cho mùa màng. Trong khi đó, cá sấu và cá sấu hoa hồng giúp kiểm soát số lượng cá ven biển và nước ngọt, duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái dưới nước.

Tuy nhiên, bò sát cũng là mồi cho nhiều loài động vật khác. Trứng và con non thường bị săn bởi các loài cá lớn, chim lớn, gấu và mèo lớn. Ngay cả cá sấu trưởng thành cũng trở thành mồi cho báo, hổ và sư tử.

Một số loài bò sát ăn cỏ còn giúp phân tán hạt giống và thụ phấn cho thực vật. Các loài bò sát ăn xác thối giúp dọn dẹp môi trường và từ đó hạn chế sự phát triển của các mầm bệnh.

Với vị trí linh hoạt trong chuỗi thức ăn, các loài bò sát không chỉ giúp kiểm soát và giảm số lượng một số loài, chúng còn thúc đẩy sự phát triển của nhiều loài khác.

Đối với con người, các loài bò sát như rắn hoặc cá sấu thường bị coi là nguy hiểm và có thể tấn công. Tuy nhiên, ít ai biết rằng bò sát cũng có thể cứu sống nhiều sinh mạng.

Nhà khoa học đã sử dụng nọc rắn để phát triển một số loại thuốc điều trị bệnh cao huyết áp, suy tim và đau tim. Nọc độc của rồng Komodo có thể được dùng để điều trị đột quỵ hoặc thuyên tắc phổi.

Vậy làm thế nào để bảo tồn bò sát?

Trong nghiên cứu của mình, Cox và các đồng nghiệp chỉ ra một điểm sáng. Mặc dù số lượng các chương trình bảo tồn bò sát đúng nghĩa đang rất ít, các loài bò sát vẫn được hưởng lợi từ các nỗ lực bảo tồn động vật có vú, chim và động vật lưỡng cư.

Hoạt động bảo tồn nói chung cũng giúp giữ gìn môi trường sống chung của sinh vật. Nhiều loài lưỡng cư là mồi cho bò sát, nên bảo tồn chúng cũng đồng nghĩa với việc bảo tồn nguồn thức ăn của chúng.

'Nếu bạn tham gia các chương trình bảo tồn chim, động vật có vú và lưỡng cư ở cùng một khu vực, bạn cũng đồng thời đang bảo vệ nhiều loài bò sát ở đó, dù tác động chỉ là tình cờ', Bruce Young, đồng tác giả của nghiên cứu, nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy nếu các cơ quan bảo tồn động vật hoang dã và chính phủ các quốc gia chú ý hơn đến bò sát, nỗ lực bảo vệ chúng có thể đảo ngược những thiệt hại mà chúng ta đã gây ra.

Khoảng 50 năm trước, những người săn cá sấu gần như đã tiêu diệt loài này khỏi các bang miền đông nam nước Mỹ. Tuy nhiên, sau khi chính phủ cấm săn bắt cá sấu vào năm 1967, quần thể cá sấu đã phục hồi trở lại. Ngay bây giờ, một số bang ở Mỹ coi cá sấu là loài gây phiền toái và phải thiết lập đường dây nóng để người dân gọi khi có cá sấu xâm nhập vào đất vườn hoặc nhà cửa.

Tuy nhiên, nghiên cứu của Cox và đồng nghiệp vẫn nhấn mạnh rằng, quan điểm của chúng ta về các loài bò sát cần phải thay đổi. Chúng ta cần nhìn nhận công bằng hơn về việc bảo tồn các sinh vật này.

Bò sát không chỉ đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và sức khỏe con người mà còn là một phần quan trọng của cây sự sống, xứng đáng được bảo vệ như các loài sinh vật khác.

Tham khảo Vox, Sciencealert