Đừng cảm thấy đau khổ vì tình yêu không thành? Điều đó không đáng lo ngại như bạn nghĩ đâu.

Theo quan điểm của Daniel Gilbert - một giáo sư tâm lý học tại Đại học Harvard, niềm tin rằng một chiếc xe mới có thể mang lại hạnh phúc là hoàn toàn sai lầm.

Bạn lầm khi nghĩ rằng việc tưởng tượng về một căn bếp mới sẽ khiến bạn hạnh phúc. Bạn lầm khi nghĩ rằng một trở ngại lớn tạm thời sẽ làm bạn đau khổ hơn so với một trở ngại nhỏ nhưng kéo dài.

Bạn lầm khi nghĩ rằng thất bại trong công việc sẽ là điều đáng xấu hổ. Bạn cũng lầm nếu nghĩ rằng sự mất mát của một thành viên trong gia đình sẽ khiến bạn buồn suốt cuộc đời. Và bạn cũng lầm khi nghĩ rằng chiếc bánh mì kẹp pho mát bạn gọi từ nhà hàng sẽ luôn ngon miệng trong mọi tình huống.

Lí do của tất cả điều này là khi bạn quá tự tin về dự đoán tương lai, thì kết quả thường hoàn toàn trái ngược.

Gilbert thường nói với mọi người rằng anh đang tập trung vào nghiên cứu về Hạnh Phúc, cùng với ba người đồng nghiệp khác.

Trong vài năm qua, họ đã đặt ra câu hỏi về quá trình ra quyết định ảnh hưởng đến hạnh phúc. Có thể dự đoán một sự kiện sẽ khiến ta hạnh phúc hay đau khổ, nhưng thực tế chúng ta cảm thấy như thế nào sau khi trải qua nó?

Cho đến gần đây, lĩnh vực này vẫn còn nhiều bí ẩn. Làm sao con người có thể dự đoán được cảm xúc của mình và liệu dự đoán đó có chính xác không?

Công trình nghiên cứu của họ đặt ra nhiều câu hỏi đáng quan ngại. Để hiểu về 'Dự báo cảm xúc', bạn phải tự hỏi liệu những suy nghĩ về quyết định và hạnh phúc có đúng không?

Gilbert và nhóm của đã phát hiện ra rằng chúng ta thường không dự đoán đúng cảm xúc của mình trong tương lai.

Chúng ta thường đánh giá quá cao tác động của cảm xúc đối với tương lai, về thời gian và cường độ. Ví dụ, chúng ta nghĩ rằng mua một chiếc xe mới sẽ làm cuộc sống tốt đẹp hơn, nhưng thực tế không phải như vậy.

Phần lớn người tham gia thử nghiệm của Gilbert vẫn mắc sai lầm, cả trong phòng thí nghiệm và trong cuộc sống hàng ngày, khi cố gắng dự đoán cảm xúc của mình về những tình huống như một bữa ăn hoặc sự thất bại của một ứng cử viên.

Gilbert và đồng nghiệp gọi đó là sự thiên kiến tác động - chúng ta thường có những thiên kiến sai lầm về tác động của cảm xúc lên chúng ta, đặc biệt về thời gian và cường độ ảnh hưởng.

Sai lầm trong dự đoán có thể dẫn đến sai lầm trong việc lựa chọn điều mà ta nghĩ sẽ làm cho ta hạnh phúc.

Gilbert giải thích: ‘Người bình thường thường nói, ‘Tôi biết rằng sẽ hạnh phúc hơn khi có một chiếc Porsche hơn là một chiếc xe của Chevy,’ hoặc khi làm bác sĩ thì sẽ hạnh phúc hơn khi làm thợ sửa ống nước.’ Nhưng vấn đề là, tôi không thể vào học trường y hoặc mua được Porsche. Điều đó ngăn cản chúng ta khỏi hạnh phúc. Nhưng nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng, trong tất cả các tương lai đó, tương lai nào có thể đem lại cho bạn hạnh phúc nhất và sự thỏa mãn cao nhất.

‘Không phải lúc nào bạn cũng có được điều bạn muốn. Nhưng đó không phải là vấn đề. Vấn đề thực sự là không phải lúc nào bạn cũng biết mình muốn điều gì,’

Liệu con người có thể không biết điều gì khiến họ hạnh phúc không? Và nếu chúng ta không thể tìm ra chìa khóa cho hạnh phúc, làm sao chúng ta có thể đoán được điều sẽ làm cho ta hạnh phúc trong tương lai?

Gilbert đã thực hiện một thí nghiệm với sinh viên tại Harvard, cho họ chọn hai bức ảnh họ thích nhất và sau đó đưa một bức lại cho ông. Kết quả cho thấy những người có thời gian để thay đổi ý kiến ít hài lòng hơn với quyết định của mình so với những người quyết định nhanh chóng.

Phần lớn các nghiên cứu của Gilbert theo hướng này. Một nghiên cứu gần đây khảo sát hành khách quá cảnh tại Boston và họ không tự đổ lỗi khi suýt trễ tàu như họ nghĩ. Gilbert giải thích rằng con người thường dự đoán hoàn toàn ngược lại. Nếu được hỏi, ‘Nếu phải chọn giữa bị gãy chân hoặc bị trật khớp thì bạn chọn cái nào?’, họ có thể nói, ‘bị trật khớp’. Nhưng nếu muốn tích lũy hạnh phúc tối đa trong cuộc đời, họ đã lựa chọn sai. Bị trật khớp là một điều tồi tệ.

Tất cả những nghiên cứu đã liên kết giữa dự đoán, ra quyết định và sự hạnh phúc. Thí nghiệm về bức ảnh của sinh viên Harvard phản ánh rằng dù ta nghĩ mình sẽ hạnh phúc hơn khi có tự do thay đổi ý định, nhưng thực tế là quyết định dứt khoát mới làm ta hạnh phúc hơn. Thí nghiệm về hành khách quá cảnh cũng chỉ ra rằng chúng ta thường sai lầm khi dự đoán mình sẽ tiếc nuối những cơ hội đã bỏ lỡ.

Thí nghiệm về việc nào tệ hơn cho thấy sự thất bại khi tưởng tượng về những kích thích nghiêm trọng như thế nào có thể ảnh hưởng đến tâm trạng của ta. Cảm giác phòng bị biến thành hành động khi đối mặt với một vụ ly hôn hoặc một căn bệnh, nhưng không phải với những vấn đề nhẹ nhàng. Chúng ta có thể sửa chữa mái nhà dột, nhưng nếu không sửa cánh cửa vỡ vụn, thì căn nhà sẽ hư hại nặng nề hơn sau này.

Gilbert tin rằng không phải tất cả các dự đoán sai lầm đều dẫn đến kết quả tương tự nhau; cái chết của một người thân, một thành viên mới trong phòng tập gym và một người chồng mới đều là những yếu tố khác nhau, nhưng lại ảnh hưởng đến sự hạnh phúc của chúng ta một cách tương tự.

Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng dù điều gì ảnh hưởng đến bạn, tác động đó cũng không lớn như bạn nghĩ. Những sự kiện xảy ra trong cuộc sống của bạn, hay khi bạn mua/sở hữu vật chất - không gây ra sự khác biệt lớn như bạn tưởng. Không có gì tạo ra sự khác biệt như bạn nghĩ. Điều này đúng với cả những điều tích cực và tiêu cực.

Phần lớn nghiên cứu của Kahneman, Loewenstein, Gilbert và Wilson xoay quanh khái niệm thích nghi. George Loewenstein tóm tắt ý này: ‘Hạnh phúc là một tín hiệu mà bộ não sử dụng để kích thích chúng ta thực hiện những hành động nhất định.’ Và giống như cách mắt thích nghi với ánh sáng khác nhau, chúng ta được điều hướng đến điểm bắt đầu của hạnh phúc. Não không cố gắng để đạt được hạnh phúc. Nó đang cố gắng để kiểm soát chúng ta.’ Trong bối cảnh này, xu hướng thích ứng giải thích vì sao thiên kiến tác động rất phổ biến. Tim Wilson giải thích: ‘Chúng ta không nhận ra ngay mình đã thích ứng với một sự kiện hay trở nó thành một phần bình thường của cuộc sống như thế nào. Khi có một sự kiện xảy ra với chúng ta, chúng ta làm cho nó trở nên bình thường giống những sự kiện trước đó. Và qua quá trình đó, chúng ta mất niềm vui của chính mình.’

Rất dễ bỏ qua yếu tố mới và quan trọng trong văn của Wilson. Chúng ta không mất đi sự hứng thú với những điều nổi bật, chói sáng theo thời gian, mà thực tế là con người thường không nhận ra chúng ta đang thích nghi với hoàn cảnh mới và do đó không tích hợp thực tế này vào quyết định của mình. Vì vậy, chúng ta sẽ thích ứng với BMW và TV plasma vì chúng ta thích ứng với hầu hết mọi thứ. Nhưng Wilson và các đồng nghiệp đã chỉ ra rằng chúng ta dường như không thể dự đoán chúng ta sẽ thích nghi. Vì vậy, khi mỗi người bớt hào hứng với một sự vật hiện tượng, chúng ta chuyển sang sự vật hoặc sự kiện tiếp theo và gần như chắc chắn lại đoán sai tiếp, và sai lầm nối tiếp vô số lần.

Gilbert đã chỉ ra rằng sai lầm này cũng quan trọng khi nhắc đến các sự kiện tiêu cực như thất nghiệp hoặc chứng kiến cái chết của người mà chúng ta yêu thương, chúng ta tạo ra một tương lai đau buồn không thể chấp nhận được để phản ứng lại. “Điều tôi quan tâm nhất và đã dành phần lớn thời gian để nghiên cứu, là con người không nhận ra cơ chế phòng vệ tâm lý mạnh mẽ như thế nào khi chúng được kích hoạt”

Gilbert nói: ''Chúng tôi đã sử dụng các phép ẩn dụ của 'hệ thống miễn dịch tâm lý' - nó chỉ là một phép ẩn dụ, nhưng cái tên lại rất phù hợp cho hệ thống phòng vệ giúp bạn cảm thấy tốt hơn khi những sự kiện xấu xảy ra. Đã có nhiều nhà nghiên cứu biết đến sự tồn tại của cơ chế này. Nhưng đáng ngạc nhiên là mọi người dường như không nhận ra cơ chế phòng vệ đó và sự thật là cơ chế sẽ được kích hoạt bởi những sự kiện tiêu cực”. Khi một người bạn thân qua đời, Gilbert cho biết: “Tôi cũng nghĩ như mọi người, rằng tôi sẽ không thể nào vượt qua mất mát này và cuộc đời sẽ không còn gì đáng nói nữa. Nhưng vì có nghiên cứu của mình, trong đầu tôi luôn có một giọng nói cổ vũ: “Có, có mà, anh sẽ ổn thôi”. Tôi biết rằng giọng nói đó đúng.”

Tuy nhiên, tranh luận về việc chúng ta không hoàn hảo hóa những gì chúng ta muốn và chúng ta sẽ phản ứng như thế nào là sai lầm. Một mặt, chúng ta có thể nuối tiếc khi đưa ra những quyết định quan trọng. Tại sao tôi lại cho là làm việc 100 giờ một tuần để kiếm được nhiều hơn sẽ làm cho tôi hạnh phúc? Tại sao tôi nghĩ nghỉ hưu đi nghỉ dưỡng sẽ làm tôi hạnh phúc? Mặt khác, bạn có thể được giải thoát. Không nghi ngờ gì, một món đồ mới không làm tôi hạnh phúc như tôi nghĩ. Dù như thế nào, dự đoán chuyện chúng ta sẽ cảm nhận như thế nào trong tương lai vẫn là một điều bí ẩn.

Một phần lớn nghiên cứu cho thấy mức độ giàu có trên mức trung bình ít tác động đến hạnh phúc của chúng ta. Con người thường khao khát một ngôi nhà rộng rãi, riêng biệt (một yếu tố dễ thích ứng), trong khi, trên thực tế, nhà riêng có thể làm ta ít hạnh phúc hơn vì nó tách biệt ta với hàng xóm láng giềng. (Tương tác xã hội và tình bạn đã được chứng minh là tạo nên niềm vui lâu dài). Loewenstein đã mua một ngôi nhà như vậy và rồi phàn nàn: “Tôi đã rơi vào cái bẫy mà lẽ ra tôi không bao giờ rơi vào.”

Trong thử nghiệm gần đây, Loewenstein đã thực hiện để hiểu mọi người có chấp nhận nhảy đơn trước mặt đám đông không. Nhiều người đồng ý vì được tiền, nhưng một tuần sau lại từ chối. Điều này chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa hành động trong trạng thái cảm xúc và trạng thái bình tĩnh. Khoảng cách giữa suy nghĩ và hành vi - con người không thể dự đoán cư xử khi cảm xúc đang dao động, ảnh hưởng rất nhiều đến những quyết định.

Cuộc điều tra đã khiến Loewenstein hợp tác với chuyên gia y tế để hiểu lý do tại sao mọi người chấp nhận quan hệ tình dục không an toàn trong khi tỉnh táo họ sẽ không làm như vậy. Dữ liệu từ cuộc khảo sát cho thấy những trạng thái khác nhau có thể làm thay đổi câu trả lời.

Sự tò mò về hai loại trạng thái này đến với Loewenstein khi ông gặp phải những tình huống cảm xúc và dù đã cố gắng kìm chế nhưng vẫn mắc sai lầm. Một thế giới không có dự báo sai lầm sẽ tốt hơn chăng? Trong số các học giả nghiên cứu, rất ít người nghi ngờ rằng những loại câu hỏi như thế sẽ thoát ra khỏi sách vở và đi vào thực tế.

Với Kahneman, dự báo cảm xúc có thể ảnh hưởng nhiều kế hoạch, ví dụ, trong việc tính toán chi tiêu. Ông thấy dự đoán cảm xúc có ích trong việc chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là về thỏa thuận khi điều trị.

Loewenstein, cùng với cộng sự của ông, Tiến sĩ Peter Ubel, đã thực hiện nhiều công trình cho thấy không phải bệnh nhân mà là những người nhìn vào sẽ phóng đại nỗi bất hạnh khi mất đi một chi. Loewenstein nói nếu sử dụng dự báo cảm xúc để chứng minh con người thích nghi với những khó khăn thể chất nghiêm trọng tốt hơn, là không có căn cứ.

Tuy nhiên, việc công bố nghiên cứu ra ngoài có một số hạn chế. Loewenstein nói rằng ông không thấy ai nghiên cứu về hạnh phúc mà không ủng hộ công bằng xã hội. Dữ liệu cho thấy nâng cao tiêu chuẩn sống của người giàu không làm thay đổi mức độ giàu có của họ nhiều, trong khi cải thiện đời sống của người nghèo tạo ra sự khác biệt đáng kể.

Đối với Loewenstein, cuộc sống không có dự báo sai lầm sẽ tốt hơn. Hiểu rõ về thiên kiến tác động giúp bạn đầu tư vào những điều khiến bạn hạnh phúc. Ông nhấn mạnh về sự hiểu biết giữa trạng thái “trái tim nóng” và “cái đầu tỉnh” giúp bạn tránh quyết định đáng tiếc.

Gilbert tin tưởng vào tương lai áp dụng nghiên cứu vào phát triển bản thân. Ông thừa nhận bị ảnh hưởng bởi nghiên cứu, nhưng cũng tự tin vào sự thay đổi tích cực. Ông cũng muốn áp dụng kỹ thuật này vào một cuốn sách về phát triển bản thân.

Gilbert đang thí nghiệm một phương pháp loại bỏ dự báo cảm xúc. Kết quả cho thấy sự hiểu biết về thiên kiến tác động giúp người ta đưa ra dự đoán chính xác hơn.

Gilbert hào hứng với kết quả này và nghĩ về lợi ích của việc không dự báo sai lầm. Việc này có thể giúp bạn hạnh phúc hơn và tránh những quyết định đáng tiếc trong cuộc sống.

“Dù chỉ là tưởng tượng, nhưng chúng vẫn là mấu chốt, cà rốt và cây gậy, ta sẽ đẩy cà rốt đi và né tránh cái gậy”

Mytour

Theo bài viết trên New York Times