Buzz
Tất cả bắt đầu từ một nghiên cứu kinh điển năm 2000 mang tên “Khi Lựa Chọn Lại Gây Nhụt Chí”, trong đó các nhà nghiên cứu kiểm định giả thuyết liệu việc mở rộng các lựa chọn có làm người tiêu dùng thoả mãn hơn, vì họ tìm được món đồ yêu thích hơn và mua hàng nhiều hơn hay không.
Họ bước vào một cửa hàng thực phẩm và mỗi ngày bày một kiểu khác nhau. Có hôm bày 24 loại mứt, hôm khác chỉ có 6 loại. Những người nếm thử sẽ nhận được phiếu giảm giá 1 đô cho bất kỳ loại mứt nào. Kết quả ra sao? Khi nhiều loại mứt được bày, số người hào hứng nếm thử nhiều hơn hẳn, nhưng lúc mua hàng thì sao? Kết quả chênh lệch rõ rệt: có đến 30% người ít lựa chọn mua mứt, trong khi chỉ 3% người mua ở nhóm nhiều lựa chọn.
Trong thí nghiệm thứ hai, sinh viên tham gia khảo sát Marketing để đánh giá các loại sô cô la khác nhau. Kết thúc, họ có thể chọn nhận tiền mặt hoặc sô cô la làm phần thưởng. Một nhóm được chọn từ 6 loại, nhóm khác từ 30 loại. Kết quả quan trọng là những sinh viên có ít lựa chọn hơn không chỉ hài lòng hơn mà còn có khả năng chọn sô cô la gấp bốn lần so với tiền mặt.
Chúng ta có thể giải thích các thí nghiệm này như thế nào? Chẳng phải càng có nhiều lựa chọn, càng dễ chọn thứ mình thích hay sao? Đó là giả định đằng sau các nhà hàng, quán chè, KFC, Lotteria... có thực đơn dài để bạn tìm món khoái khẩu nhất. Đó cũng là giả định của các hãng ASUS, Samsung, Sony, Xiaomi... khi trưng bày nhiều dòng điện thoại, laptop. Đó là giả định của một xã hội tiến bộ cho rằng con người càng hạnh phúc khi có nhiều lựa chọn. Nhưng điều này có đúng hoàn toàn không?
Tác giả tâm sự: 'Chúng ta đang sống trong thời đại mà khả năng của con người đạt đỉnh cao, bị choáng ngợp bởi sự dư thừa vật chất. Về mặt xã hội, những gì chúng ta đạt được là những thứ tổ tiên từng mơ ước, nhưng chúng ta cũng phải trả giá đắt cho những thành tựu đó. Chúng ta có được những thứ mong muốn, rồi khám phá ra rằng chúng không đủ thỏa mãn như mong đợi. Xung quanh ta là những thiết bị hiện đại, tiết kiệm thời gian, nhưng dường như vẫn không đủ thời gian. Chúng ta được tự do làm tác giả của cuộc đời mình, nhưng lại không biết chính xác mình muốn viết nên loại cuộc đời nào.'
Những phần trên của cuốn sách đều rất đáng đọc, nhưng có một vấn đề triết học quan trọng mà tác giả chưa phân tích đầy đủ. Lựa chọn không chỉ giới hạn ở các quyết định tiêu dùng thông thường, mà ngày nay bạn còn có thể lựa chọn mình là ai, công việc của mình là gì, mục đích sống của mình là gì... Đây là những câu hỏi cực kỳ khó mà không phải ai cũng đủ trí tuệ và dũng cảm trả lời. Chỉ gần đây thôi, con người mới có tự do để chọn những thứ lớn lao như vậy. Vài trăm năm trước, nếu cha ông bạn làm nông dân, bạn cũng sẽ làm nông dân. Bạn là ai, bạn nên làm gì, sống thế nào không do bạn quyết định, mà do tổ tiên, sắc tộc, hoàn cảnh xã hội, Kinh Thánh, Kinh Phật, Luận Ngữ quyết định. Bạn không có nhiều tự do lựa chọn, nhưng bù lại không phải gánh trên vai sức nặng của những câu hỏi 'nguy hiểm' đó.
Thời hiện đại, Chúa, vua, giá trị truyền thống lần lượt lùi bước, nhường chỗ cho chủ nghĩa cá nhân, nơi mỗi người là trung tâm của vũ trụ. Muốn biết lựa chọn thế nào ư, hãy dùng trí tuệ hoặc lắng nghe con tim. Người xưa sống phụ thuộc vào quyết định của 'bề trên', nay lại tự do quyết định... làm gì với cuộc đời mình tùy ý. Nhưng nhiều tự do có đồng nghĩa với nhiều hạnh phúc, hay bạn sẽ lạc lõng, không biết nên làm gì, phải làm gì, đâu là đúng sai? Hay bạn sẽ đi tìm những ông chủ mới để tìm lại cảm giác quen thuộc xưa kia?
Đối với con người, không gì quý hơn độc lập, tự do, không gì sướng hơn được tự do chọn lựa, nhưng cũng không gì khổ hơn khi phải tự mình đi tìm lối sống cho mình. Đừng nghĩ làm ông chủ là sướng và làm nô lệ là đau khổ. Khi bạn phải tự gánh sức nặng khủng khiếp của tự do lựa chọn, có khi bạn muốn quay đầu tìm mệnh lệnh cho cuộc đời mình.
Người ta đồn rằng triết gia hiện sinh Albert Camus từng đặt câu hỏi: 'Tôi nên tự sát, hay uống một tách cà phê?'. Nếu thật, câu nói của ông có thể diễn giải rằng từng phút từng giây của cuộc đời bạn, dù lớn lao như chuyện tự tử hay vụn vặt như chuyện uống cà phê, đều là lựa chọn. Đời không đẹp, cũng không nát. Ý nghĩa hay không phụ thuộc vào lựa chọn hành động của bạn lúc này. Đó cũng chính là 'Nghịch lý của sự lựa chọn': quá nhiều lựa chọn sẽ khiến bạn đau khổ, quá ít cũng đau khổ, thoái thác lựa chọn cho người khác sẽ biến bạn thành nô lệ, nhưng làm nô lệ lại thoát khỏi gánh nặng của tự do. Bạn phải làm gì, tôi phải làm gì, con người phải làm gì? Với một người yêu sách, tôi nghĩ, có lẽ, sách sẽ cứu rỗi và chỉ đường cho chúng ta!
Ivan
Mytour
