Nông thôn Việt Nam trước Cuộc cách mạng tháng Tám và những người nông dân khốn cùng là đề tài mà nhiều tác giả đã chú trọng và vẽ nên. Trong số đó, tác phẩm của Nam Cao là một minh chứng xuất sắc. Ông đã viết về đề tài này một cách sâu sắc thông qua truyện ngắn Lão Hạc, nơi ông diễn đạt rõ ràng nỗi đau của nhân dân nông thôn trước cách mạng. Trong truyện, nhân vật Lão Hạc là biểu tượng tiêu biểu cho sự khổ đau đó.
Mặc dù bề ngoại của ông không nổi bật, tuy nhiên bên trong, ông Hạc lại là một tâm hồn cao quý. Ông có tình cảm với cả chú chó cưng của mình. Khi chú chó của ông ra đi, ông Hạc đã giúp mình vượt qua cô đơn. Niềm vui và nỗi buồn của chú chó cũng là niềm vui và nỗi buồn của ông. Vợ ông mất sớm, nhưng ông vẫn dành tình thương cho đứa con nuôi lớn lên. Ông yêu con, và ông giữ lại mảnh vườn chỉ vì đứa con đó. Ông chuẩn bị cho cái chết của mình vì con (khi qua đời, ông vẫn để lại tiền). Điều này thực sự là một sự hy sinh lớn lao. Ông là người tự trọng, ông đã chuẩn bị tiền cho cái chết của mình trước.
Tác giả đã phân tích tâm lý nhân vật rất sắc bén. Nam Cao tập trung vào việc khám phá thế giới tâm hồn của ông Hạc, và từ đó, chỉ ra sự phân biệt, sự đau khổ, sự hối hận... của một người nông dân đơn giản, nhân hậu. Phong cách viết linh hoạt, xen kẽ giữa cách kể chuyện sắc bén, chân thực và sắc màu trữ tình, cùng với đó là việc nâng cao tri thức về nhân tình, về cuộc sống thông qua những suy nghĩ của người kể chuyện - ông giáo.
Với 'cậu Vàng', Lão Hạc luôn quan tâm và chăm sóc chu đáo như một người giàu có. Ông coi chú chó như một đứa con, một đứa con trung thành luôn ở bên lão, giúp lão vượt qua cô đơn. Sự gắn bó với 'cậu Vàng' khiến cho khi phải bán nó đi, Lão Hạc đã không kìm được nước mắt. Đặc biệt, ông cảm thấy tội lỗi khi phải bán 'cậu Vàng'.
Sự qua đời của Lão Hạc có hai nguyên nhân. Ông không kiếm được tiền sau khi ốm, lại còn gặp phải cơn bão lụt. Nhưng điều quan trọng nhất là ông lo lắng tiền bạc của con. Ông thà chết còn hơn là để con phải chịu thiệt thòi. Hành động tìm đến cái chết của Lão Hạc cho thấy ông là một người giàu lòng hiếu thảo, giàu tình thương. Ông là người 'ăn quỵt nhưng không ăn chặn'. Khi hiểu được nguyên nhân cái chết của Lão Hạc, ông giáo nhấn mạnh: 'Cuộc sống không chỉ toàn là nỗi buồn', vì trước mắt là một con người cao quý đã hi sinh vì một mục đích cao cả.
Nhưng cuộc sống vẫn còn đầy nỗi đau khác. Tại sao những người như Lão Hạc lại phải ra đi? Và ra đi một cách đau đớn như vậy? Liệu cuộc đời còn là nơi cho những người tốt như ông không? Ý nghĩa này của ông giáo là một lời cảnh tỉnh về một xã hội lạc quan, không chú trọng đến con người, không quan tâm đến số phận con người.
