Giấc mơ về xe điện Trung Quốc - Phần 1: Hành trình lên ngôi và thống trị của 'Vị vua trong ngành pin'

Tăng Dục Quần (Zeng Yuqun) là một tỷ phú vĩ đại nhất tại Trung Quốc. Sự xuất hiện của ông chủ sản xuất pin cho xe điện đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến một thế giới ngày càng phụ thuộc vào các phương tiện chạy điện (EV).

Tòa nhà trụ sở của 'người khổng lồ' sản xuất pin CATL trông như một 'tòa lâu đài' vươn lên từ khung cảnh náo nhiệt của thành phố Ninh Đức, Phúc Kiến, Trung Quốc. Tòa nhà đó là biểu tượng của công ty.

Có thể bạn chưa từng nghe về CATL, nhưng chắc chắn bạn đã sử dụng các thương hiệu ô tô dùng pin của họ. Hơn 30% số xe điện trên thế giới, trong đó có Tesla, Kia và BMW đang sử dụng pin của CATL và ông chủ của họ, Tăng Dục Quần, hay còn được biết đến là Robin Zeng, đang nhanh chóng trở thành vị vua trong lĩnh vực này.

Những người biết Tăng Dục Quần miêu tả ông là một người hiểu biết, trực tiếp và có phần thô kệch. Dưới sự lãnh đạo của ông, CATL đã trở thành một công ty có vốn hóa lên đến 179 tỷ USD, ngang với tổng giá trị của GM và Ford. Một phần của thành công này đến từ việc kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, với các khu mỏ tại Trung Quốc, Cộng hòa Dân chủ Công gô và Indonesia.

Quy mô cho phép CATL đặt điều kiện và chuyển giá nguyên liệu hiện đang tăng cho khách hàng. Mark Greevens, Giáo sư Đổi mới và Chiến lược từ trường Quản trị IMD Thụy Sĩ nói: CATL thiết lập các điều khoản, thời hạn hợp đồng tối thiểu 5 năm và hiếm khi chấp nhận điều chỉnh các thông số của pin theo yêu cầu của nhà sản xuất xe hơi.

Những quyết định này đang tạo ra tiền, rất nhiều tiền cho Tăng. Ông xếp thứ 29 trong danh sách tỷ phú toàn cầu của Forbes năm 2022 và chỉ xếp sau Elon Musk, trong danh sách tỷ phú xanh của Bloomberg. Musk có thể chiếm nhiều vị trí trên các mặt báo, nhưng quyền lực của Tăng cũng không kém.

Tăng không phải là Musk. Ông tránh xa ánh đèn máy ảnh và hiếm khi chấp nhận phỏng vấn. Ông sống trong một môi trường nơi sự ồn ào thường làm hại đến công việc kinh doanh.

'Ở phương Tây, lối sống độc lập, khích lệ và tôn vinh cá nhân được khuyến khích. Nhưng ở Trung Quốc, điều đó có thể gây nguy hiểm', Bill Russo, người từng là trưởng nhóm sản xuất xe hơi của Chrysler tại Bắc Kinh, nói. Người đứng đầu Automobility, một công ty tư vấn về xe hơi ở Thượng Hải, cũng nhấn mạnh: 'Không ai có thể vượt qua Bắc Kinh'.

Các hãng xe cũng lo lắng về sự thống trị của CATL và đang nỗ lực tìm nguồn cung thay thế.

Một cuộc gặp quan trọng

Câu chuyện thành công của Tăng bắt đầu từ năm 2010 và liên quan đến một cuộc gặp quan trọng với Herbert Diess, Giám đốc cung ứng của BMW khi ấy (nay là CEO của Volkswagen). Khi đó, Diess đang đi khắp thế giới để thuyết phục một số công ty đang sản xuất pin cho điện thoại chuyển đổi sang sản xuất ô tô điện.

Ông đã gặp nhiều công ty châu Âu, trong đó có Bosch. Sau đó, ông gặp Tăng, lúc ấy đang là giám đốc của một chi nhánh của công ty điện tử Nhật TDK. Trong một cuộc họp nội bộ vào tháng 5/2022, Diess kể lại phản ứng đầu tiên của Tăng là từ chối: 'Pin ô tô quá lớn, có lẽ chúng tôi không làm được'.

Kế hoạch của Diess không thành công nhưng đã đánh thức Tăng. Vào năm 2011, cùng một số nhà đầu tư Trung Quốc, Tăng mua lại 85% cổ phần của đơn vị sản xuất pin của TDK và đổi tên thành CATL. BMW là khách hàng đầu tiên của họ.

Tăng thừa nhận: 'Diess đã mang lại cơ hội làm pin ô tô cho chúng tôi, và tôi biết ơn ông ta về điều đó'.

Diess có thể đã truyền cảm hứng cho CATL vào thị trường xe chạy điện (EV), nhưng Tăng đã chứng tỏ mình là người có thể thống trị cả kỹ thuật pin và kỹ năng kinh doanh.

Trong khi BYD sử dụng pin lithium phốt phát sắt, thì CATL sử dụng hỗn hợp nickel, măng gan và cobalt hay còn gọi là NMC

Theo Lei Xing, cựu biên tập viên tạp chí China Auto Review, đầu những năm 2000, sau khi mua lại một sáng chế của Mỹ về pin điện thoại, Tăng đã tự thiết kế lại hiệu quả hơn.

Còn Yunfei Feng, trợ ký nghiên cứu của trường kinh doanh IMD chỉ biết khi BMW đồng ý hợp tác với CATL, Tăng đã đọc hết từng dòng của 800 trang tài liệu yêu cầu của BMW.

Sự tập trung vào các chi tiết kỹ thuật đã tạo ra sự khác biệt. Khi CATL bắt đầu, BYD - một công ty Trung Quốc khác, mới là người dẫn dắt thị trường. Tuy nhiên, trong khi BYD sử dụng pin lithium phốt phát sắt, thì CATL sử dụng hỗn hợp nickel, măng gan và cobalt hay còn gọi là NMC.

Sử dụng pin NMC giúp xe điện có thể đi được xa hơn. Khi Trung Quốc áp dụng chương trình trợ giá cho xe chạy điện năm 2015, người dùng ưa thích phương án này và CATL hưởng lợi lớn.

Nhiều nhà phân tích cho rằng chính sách Made in China 2015 của Bắc Kinh là cột mốc quan trọng trong sự phát triển của công ty. Chính sách này nhằm khuyến khích các lĩnh vực công nghệ cao, bao gồm cả xe điện (EV).

Trong thời kỳ từ năm 2009 đến 2021, Chính phủ Trung Quốc đã trợ giá khoảng 14.8 tỷ USD cho người mua xe điện, miễn là xe sử dụng pin do Trung Quốc sản xuất. Điều này đã thúc đẩy các hãng nước ngoài sử dụng pin của CATL để thâm nhập vào thị trường xe điện của Trung Quốc.

Không hài lòng với việc trợ giá từ chính phủ, Tăng quyết định huy động vốn để đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng như chuỗi cung ứng. Trong giai đoạn từ 2015 đến 2017, CATL huy động thêm 2 tỷ USD và niêm yết trên sàn vào tháng 6/2018. Điều này giúp họ có khả năng đầu tư vào toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khai thác quặng, xử lý nguyên liệu, sản xuất pin và thậm chí cả tái chế', theo Kevin Sang, một nhà phân tích về lưu trữ năng lượng tại Wood Mackenzie.

Kèm theo sự tăng trưởng, CATL mở rộng hoạt động ra ngoài Trung Quốc. Nhà máy đầu tiên của họ ở nước ngoài dự kiến sẽ được mở ở bang Thuringia của Đức vào cuối năm nay.

Để sẵn sàng cho sự kiện này, Tăng đã rất hợp tác với ngành công nghiệp ô tô Đức. Ferdinand Dudenhoffer, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu ô tô, đơn vị xuất bản báo cáo hàng năm về ngành sản xuất ô tô của Đức, nhận xét: 'Nếu bạn gửi email, ông ta sẽ trả lời ngay tức thì'.

CATL quyết định xây nhà máy trước khi EU áp dụng chính sách trợ giá, vì vậy họ không hưởng lợi từ chính sách này. Tăng không thỏa mãn với điều này nhưng vẫn chấp nhận. Dudenhoffer nói: 'Ông ta nắm bắt vấn đề rất nhanh'.

Đức, quốc gia sản xuất ô tô hàng đầu châu Âu, cũng nhận ra tầm quan trọng của việc hợp tác với công ty pin Trung Quốc. “Nếu bạn không duy trì mối liên hệ, kinh doanh và nghiên cứu cùng với các công ty Trung Quốc, bạn sẽ không thể dẫn dắt thị trường'.

Tuy nhiên, cũng có những lo ngại về tác động quá mức của CATL.

Cạnh tranh gay gắt

Vấn đề khan hiếm bán dẫn trên toàn cầu khiến các hãng ô tô lo lắng về những vấn đề trong chuỗi cung ứng. Họ đang cố gắng thương lượng với đối thủ của CATL hoặc tự xây dựng nhà máy của riêng mình.

Giá cổ phiếu của CATL đã giảm 7% sau khi BYD tuyên bố rằng họ sẽ 'sớm' cung cấp pin cho Tesla. GM, một khách hàng khác đang lên kế hoạch hợp tác với LG để xây dựng nhà máy ở Mỹ. Toyota dự định mở nhà máy tại Bắc Carolina và Ford đang xây dựng 2 nhà máy liền kề ở Kentucky.

'Các hãng xe đã từ lâu không bao giờ mua từ một nguồn cung duy nhất', Russo nói. 'Điều đó có nghĩa là CATL sẽ phải đối mặt với nhiều đối thủ hơn'.

Chính sách đàm phán của CATL 'Mua như vậy hoặc thôi' cũng đã thúc đẩy các khách hàng tìm kiếm những nhà cung cấp nhỏ hơn, sẵn lòng điều chỉnh sản phẩm của mình, Greeven bổ sung.

Tuy nhiên, thoát khỏi sự phụ thuộc vào CATL không dễ dàng. Các nhà sản xuất sẽ gặp khó khăn trong việc sản xuất pin chất lượng cao với giá cả hợp lý.

CATL đã tăng gấp đôi số lượng nhân viên nghiên cứu và phát triển lên đến 10 nghìn người vào năm 2021. Họ cũng đã chi ra 130 triệu USD để mua lại một mỏ lithium ở miền Nam Trung Quốc. Đồng thời, công ty cũng đã giới thiệu sản phẩm mới để đáp ứng nhu cầu của ngành, và từ tháng 7/2021, họ đã bắt đầu sản xuất pin ion-natri. Điều này có thể là một bước đột phá vì natri là nguyên tố có sẵn thứ 6 trên Trái Đất. Việc sử dụng natri sẽ giảm sự phụ thuộc vào lithium, dự kiến sẽ trở nên khan hiếm vào cuối năm nay.

Nguy cơ

Tuy nhiên, mối đe dọa đối với vị thế của Tăng có thể không chỉ đến từ sự cạnh tranh của các đối thủ trong ngành mà còn có thể đến từ chính phủ Trung Quốc.

Sự thành công của ông đến vào một thời điểm không thuận lợi cho các tỷ phú ở quốc gia này. Chính phủ đã buộc tội họ gia tăng bất bình đẳng, và Mã Vân (Jack Ma) đã trở thành nạn nhân đầu tiên. Doanh nhân này, người sở hữu một chương trình TV có tên 'Những anh hùng kinh doanh ở châu Phi' và đang thực hiện một bộ phim về chính mình, đã bị tẩy chay sau khi phê phán chính sách làm hạn chế sự sáng tạo của chính phủ.

Kế hoạch IPO của Ant Financial, một công ty con của Alibaba, đã bị hủy bỏ và hãng đã phải nộp phạt 2,8 tỷ USD về hành vi độc quyền. Tài sản của tỷ phú Mã đã giảm 10 tỷ USD kể từ năm ngoái.

Chiến lược chống lại Mã, một phần của kế hoạch 'Thịnh vượng chung' của chính phủ, chủ yếu nhằm vào việc giảm bớt khoảng cách giàu nghèo trong dân chủ.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tuyên bố rằng đây là mục tiêu quan trọng nhất trong 15 năm tới của đất nước. Mặc dù áp lực lên các tỷ phú có vẻ đã giảm, nhưng chính sách 'Thịnh vượng chung' vẫn đang được triển khai.

Trong tháng 6 vừa qua, Ant Financial đã nhận lệnh để xem xét lại chính sách lương của các lãnh đạo ngân hàng này. Sự sa sút trong tình cảm của Mã có vẻ đã được dự báo trước, trong khi việc thúc đẩy chính sách 'thịnh vượng chung' tương đồng với việc Trung Quốc không chấp nhận sự thống trị của các tỷ phú trong nước, vẫn đang tiếp diễn.

Việc trở thành tỷ phú thành công nhất trong lĩnh vực ô tô điện có thể mang lại rủi ro cho Tăng. Tuy nhiên, Greeven nói: 'Tăng giàu hơn Mã, và ông ta ít gây chú ý hơn'. Tuy nhiên, CATL cũng đã bị cảnh báo.

Trong tháng 11 năm 2021, Sở Chứng khoán Thượng Hải đã cảnh báo CATL về việc đầu tư 'quá mức'. Nếu ngành ô tô điện và pin bị ảnh hưởng, e rằng toàn cầu sẽ chịu thiệt hại. Trung Quốc đã chiếm 44% thị phần xe điện và 80% thị phần pin lithium trên toàn cầu trong thập kỷ qua. Tỷ lệ này có thể tăng trong tương lai ngắn hạn.

Có lo ngại rằng Bắc Kinh có thể thay thế một 'người khổng lồ' như CATL bằng một loạt các công ty nhỏ và vừa. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn chưa đồng ý về mức độ rủi ro của CATL.

Theo Xing, “Mã và Tăng rất khác nhau.” Trong khi đó, Russo cho rằng mọi thứ phụ thuộc vào việc Tăng có thể duy trì được mối quan hệ cân bằng với chính phủ hay không.

CATL có thể đã giúp Trung Quốc chiếm ưu thế trong lĩnh vực ô tô điện, nhưng việc chính phủ gần đây áp đặt hạn chế lên các tỷ phú công nghệ cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng điều chỉnh lại cả ngành công nghiệp nếu cần.

Chính phủ cũng đã sẵn sàng. Năm 2015, một doanh nghiệp nhà nước có tên CALB cũng đã tập trung vào việc sản xuất pin ion-lithium. Điều này có thể đẩy CATL vào cuộc cạnh tranh trực tiếp với chính phủ.

Hai công ty đã có mâu thuẫn. CATL đã khởi kiện CALB về việc vi phạm bằng sáng chế, với khoản tiền lên đến 77,4 triệu USD. Cuộc tranh luận này sẽ còn tiếp tục nảy lửa khi CALB dự kiến ra mắt trên sàn Hong Kong vào cuối năm nay. Trong bản tường trình của mình, CALB thừa nhận rằng họ là số 2 tại Trung Quốc và số 7 trên thế giới về sản xuất pin ô tô. Không rõ liệu doanh nghiệp nhà nước có kiểm soát ngành này hay không?

Russo nhận xét: 'Sự ưu thế áp đảo trên thị trường là một thách thức, cả chính phủ lẫn ngành công nghiệp đều không mong muốn điều đó'.