Giấc mơ xe điện Trung Quốc-Phần 4: Cỗ máy nghe trộm bốn bánh

Hồi đầu tháng 7, xe điện của hãng Tesla Mỹ bị cấm hoạt động tại thành phố du lịch Bắc Đới Hà, trong hai tuần, trong thời gian Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc họp tại đây.

Trung Quốc hiện đang dẫn đầu trong ngành công nghiệp sản xuất pin cho xe điện (EV) trên toàn cầu.

Trong loạt bài này do ông Nguyễn Thành Nam, người sáng lập Đại học trực tuyến FUNiX, cũng là nguyên Tổng giám đốc của Tập đoàn FPT, dịch từ nguồn Wired.com, bạn đọc sẽ có cái nhìn tổng quan về ngành công nghiệp sản xuất pin cho xe điện, về Trung Quốc - quốc gia dẫn đầu trong ngành công nghiệp pin cho xe điện trên toàn cầu, cũng như về những tỷ phú mới nổi, giàu lên nhanh chóng từ ngành công nghiệp mới này.

Loạt bài này được đăng trước trên trang cá nhân của ông Nguyễn Thành Nam và được ông cho phép đăng lại trên nhadautu.vn, đã được chỉnh sửa và hoàn thiện lại để phù hợp với phong cách của tạp chí.

Điều này cũng không phải là lần đầu tiên. Hồi tháng 6, xe điện của Tesla cũng bị cấm khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thăm một số cơ sở quân sự ở Thành Đô.

Mặc dù không có thông báo chính thức, có vẻ như lệnh cấm liên quan đến lo ngại về việc các camera và cảm biến trên mỗi chiếc xe Tesla có thể 'vô tình' tiết lộ thông tin về các cuộc họp của các nhà lãnh đạo Bắc Kinh.

Đây là một quyết định khá gây tò mò. Trung Quốc đang dần trở thành một trong những quốc gia được kết nối nhiều nhất trên thế giới. Họ còn gọi Thành Đô là 'Thành phố 5G tiên tiến', nơi mà chính quyền khuyến khích người dân phát sóng trực tiếp cuộc sống hàng ngày của họ.

Tesla có thể là nhãn hiệu xe điện phổ biến nhất tại Trung Quốc với khoảng gần nửa triệu xe đang hoạt động trên đường. Mặc dù công ty tuân thủ các quy định về việc lưu trữ dữ liệu trong nước, xây dựng trung tâm dữ liệu tại Trung Quốc, nhưng nó vẫn được xem là một công ty nước ngoài, có thể đe dọa đến an ninh quốc gia.

Nỗi lo này không chỉ dành riêng cho chính quyền của Tập Cận Bình. Các nhãn hiệu xe điện Trung Quốc cũng đang mở rộng ra thị trường toàn cầu, và ở phương Tây, đã có những lo ngại về việc dữ liệu từ những phương tiện này được chuyển về Trung Quốc ra sao.

Tương lai của giao thông thực sự nằm trong các phương tiện tự hành. Và điều đó cũng có thể là tương lai của ngành do thám.

Những lo ngại của quốc gia về khả năng do thám từ những phương tiện giao thông mới không có gì là mới mẻ.

Năm 1913, quân đội Pháp đề nghị xóa hết ảnh trên một chiếc máy bay Z4 của Đức bị lạc trong sương mù phải hạ xuống đất Pháp. Trải qua thời kỳ chiến tranh lạnh, cả hai bên đã xử lý vấn đề do thám từ trên cao bằng cách ký kết Hiệp định Bầu trời Mở, thiết lập luật lệ để cả NATO và Liên minh Warszawa có thể thực hiện do thám lẫn nhau, thay vì cấm sử dụng các phương tiện đó.

Đến ngày nay, Tesla là phương tiện kết nối mạnh mẽ nhất. Không chỉ thu thập một lượng lớn dữ liệu về người lái như: lịch sử di chuyển, tốc độ, cuộc gọi…, mà còn thông qua hàng trăm cảm biến và camera hướng ra ngoài để thu thập thông tin về môi trường xung quanh.

David Colombo, một lập trình viên 19 tuổi người Đức, đã chứng minh rằng việc thâm nhập vào kho dữ liệu của Tesla là khá dễ dàng. Sử dụng một công cụ từ bên thứ ba, anh ấy đã thâm nhập thành công vào hàng chục chiếc xe Tesla trên toàn cầu, có thể kiểm soát cửa, cửa sổ, hệ thống âm thanh và tải xuống một lượng lớn dữ liệu.

“Tôi có thể truy cập vào rất nhiều dữ liệu, như vị trí hiện tại của xe, thời gian sạc, vị trí di chuyển, điểm đỗ thường xuyên, tốc độ, lịch sử phần mềm và điều kiện thời tiết bên ngoài xe…”, Colombo viết trong một bài báo trên Medium vào tháng 1 vừa qua, kể về khám phá của mình.

Mặc dù những lỗ hổng đã được vá kịp thời, cuộc tấn công của Colombo đã tiết lộ ra những vấn đề cốt lõi của các xe thông minh: chia sẻ dữ liệu không phải là một lỗi, mà đó là một tính năng của xe.

Những thông tin mà Tesla thu thập chỉ là một phần nhỏ của vấn đề. Chúng ta chưa thấy được những chiếc xe tự hành hoàn toàn trong thành phố được coi là “thông minh” khi cả đường và đèn tín hiệu đều được kết nối 5G.

Trên hành trình tiến về tương lai gần, xe điện sẽ không chỉ thu thập thông tin về người lái và hành khách mà còn về các phương tiện giao thông khác, người đi bộ và môi trường xung quanh. Một số thông tin là cần thiết để xe có thể tránh va chạm, lập kế hoạch di chuyển và tự cải thiện.

Tu Le, Giám đốc của tạp chí Sino Auto Insights, nhận xét: 'Châu Âu và Mỹ đang đánh giá thấp vấn đề của xe điện'. Họ có thể vẫn dẫn đầu thế giới trong việc sản xuất ô tô truyền thống, nhưng tình hình đã thay đổi.

Khi nói về khai thác cobalt, sáng chế pin lithium, công nghệ 5G hoặc phân tích dữ liệu lớn, Trung Quốc đang dẫn đầu một vài bước. Và tất cả những lợi thế này, dù có vẻ không liên quan, đều hội tụ vào xe điện thông minh - EV.

Tất nhiên, không phải mọi thành công của Trung Quốc đều là minh bạch. Họ đã bị cáo buộc ăn cắp tài sản trí tuệ từ các công ty Mỹ. Tuy nhiên, Le cho rằng do thám kinh tế có thể có vai trò, nhưng không phải là nguyên nhân chính của sự bùng nổ của Trung Quốc trong lĩnh vực xe điện.

Trung Quốc đã quen thuộc với việc xử lý hàng tỷ byte dữ liệu hàng ngày

Khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ của Trung Quốc đã được chứng minh. Ví dụ như chương trình nhận dạng khuôn mặt qua camera đường phố, khả năng theo dõi từng cá nhân người Hồi giáo ở Tân Cương thông qua hệ thống GPS đặc biệt, hoặc hệ thống 'chấm điểm tín dụng xã hội'. 'Một quốc gia đã quen thuộc với việc xử lý hàng tỷ byte dữ liệu hàng ngày', Le nói.

Và dữ liệu không chỉ đơn thuần liên quan đến Trung Quốc. Bắc Kinh đang đầu tư mạnh mẽ để mở rộng thương hiệu 'Thành phố thông minh' của họ ra nước ngoài, đến các quốc gia như Kyrgyzstan, Venezuela hay thậm chí là các quốc gia châu Phi. Các chiếc xe tự hành trong dự án Pony.ai thậm chí đã hoạt động trên các con đường ở California.

Trung Quốc nhận thức rõ rằng, dữ liệu đa dạng về khí hậu, con người và công nghệ sẽ giúp cải thiện thuật toán. Nếu họ sử dụng tốt, họ không cần phải có quá nhiều dữ liệu.

Từ những dữ liệu chung vô danh từ tất cả các chiếc xe do Trung Quốc sản xuất trên đường phố Mỹ, họ có thể tạo ra mô hình và hiểu biết về sở thích cá nhân cũng như cấu trúc phức tạp của cả khu vực, cho dù đó là công việc hàng ngày của một căn cứ quân sự trong thành phố hay lịch trình của một quan chức chính phủ quyền lực.

Khi cấm các xe Tesla, dường như người Trung Quốc đã hiểu cách kiểm soát mối đe dọa đó ở nội địa.

David Colombo, một lập trình viên 19 tuổi người Đức

Cuộc tấn công 'ngoạn mục' của Colombo đã chỉ ra rằng, ngay cả khi chỉ nhằm vào một chiếc xe, cũng có thể tạo ra những mối đe dọa về an ninh. 'Nếu kẻ khủng bố chiếm quyền kiểm soát một chiếc xe trong đoàn hộ tống yếu thế thì sao?', Colombo đặt câu hỏi trong bài viết của mình.

Điều đó đã xảy ra. Chính phủ Đức đã cáo buộc Nga đứng sau cuộc tấn công vào cơ quan vận tải quân sự năm 2020, cung cấp hậu cần cho chính phủ. Thông tin bị rò rỉ từ những cuộc tấn công như vậy tiếp tục gia tăng. 'Trong trường hợp tồi tệ nhất, chiếc xe có thể trở thành một quả tên lửa'.

Nếu việc cấm các xe Tesla có vẻ như là một động thái bất ngờ, sự tập trung đã giúp Bắc Kinh nhận ra mối lo ngại về an ninh.

Họ đã áp dụng các quy định nghiêm ngặt đối với các hãng xe điện muốn hoạt động tại Trung Quốc. Luật yêu cầu các công ty phải tiết lộ cho chính phủ những dữ liệu họ thu thập, cấm truyền dữ liệu ra ngoài biên giới, đặc biệt là thông tin về hình ảnh và vị trí.

Mặc dù biết rằng việc lưu trữ thông tin tại Trung Quốc có thể bị chính phủ lợi dụng cho mục đích an ninh, Tesla đã nhanh chóng tuân theo và xây dựng một trung tâm dữ liệu ở Trung Quốc đại lục.

Mặc dù trước đó, Bắc Kinh dường như chỉ quan tâm đến việc bảo vệ ngành công nghiệp trong nước bằng cách buộc các công ty nước ngoài phải hợp tác với các đối tác trong nước, và chưa quan tâm đến vấn đề an ninh quốc gia.

Trong khi đó, phương Tây đang mơ hồ trong việc đưa ra các quy định về bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư. Le tin rằng, chỉ trong vài năm nữa, các xe điện Trung Quốc sẽ lưu thông trên các con đường ở Mỹ. 'Họ đã đến sân, trong khi chúng ta vẫn chưa có hành động gì', Le viết.

Không chỉ phải thiết lập các quy định kiểm soát đối với xe Trung Quốc, các hãng còn phải nâng cao các biện pháp bảo mật mạng của mình sau cuộc tấn công của Colombo.

Hiện tại, các hãng đang nâng cấp phần mềm từ xa. Alexander Poizner, CEO của công ty an ninh mạng Parabelyx có trụ sở tại Anh, viết năm 2021: 'Rất nguy hiểm khi hàng trăm ngàn xe được nâng cấp phần mềm qua mạng không dây. Hãy tưởng tượng việc Trung Quốc sử dụng mã độc để tắc nghẽn giao thông ở Đài Loan trước khi tiến hành xâm lược bằng quân đội'.

Marjory Blumenthal, một chuyên gia của CEIP

Các quy định vẫn chưa được rõ ràng, dẫn đến sự không nhất quán. Poizner viết tiếp: 'Hiện vẫn chưa có một tiêu chuẩn nào về an ninh mạng đối với cả các xe tự lái và cơ sở hạ tầng hỗ trợ'. Và điều này không chỉ là một sự thiếu sót đơn lẻ.

'Các nhà hoạch định chính sách ở mức cao nhất đang lúng túng', Marjory Blumenthal, một chuyên gia của CEIP (Carnegie Endowment for International Peace), một tổ chức nghiên cứu độc lập tại Washington DC, nhận xét.

Tuy nhiên, tình hình ở Washington cũng có thể giống như ở Bắc Kinh. Trong quá khứ, Mỹ và các đồng minh đã từng chọn cách đơn giản là cấm các sản phẩm Trung Quốc mà họ nghi ngờ, từ Huawei đến TikTok.

Năm 2018, chính phủ Trump đã tăng thuế vào ngành công nghiệp ô tô Trung Quốc để bảo vệ công nghiệp Mỹ. Những biện pháp bảo hộ này có thể cũng sẽ ảnh hưởng đến các công ty Mỹ muốn tham gia vào thị trường Trung Quốc vì chắc chắn Trung Quốc sẽ đáp trả (tuy nhiên, sau đó thuế này đã bị hủy bỏ).

Tất nhiên, có mối lo ngại rằng việc kiểm soát thu nhập, phân tích và truyền tải dữ liệu có thể hạn chế sự sáng tạo giúp các nhà sản xuất cạnh tranh với đối thủ từ Trung Quốc. Nhưng Blumenthal nói: Canada và châu Âu đang làm tốt hơn nhiều so với Mỹ.

Marjory Blumenthal, một chuyên gia từ CEIP

Chính phủ cần phải đưa ra các quy định rõ ràng như: 'Bao nhiêu dữ liệu trong các xe điện sẽ được lưu lại? Lưu trữ ở đâu? Trong khoảng thời gian bao lâu?...', thay vì chỉ lo lắng về mô hình giám sát toàn diện ở Trung Quốc.

Có thể lo ngại về việc Trung Quốc sẽ làm gì với các dữ liệu khổng lồ thu thập được, nhưng Blumenthal tin rằng hệ thống ở Trung Quốc không thể trở nên tốt hơn chỉ vì có nhiều dữ liệu hơn.

Khi công nghệ trở nên hoàn hảo hơn, các công ty sẽ phải học cách lọc rác, chỉ thu thập những dữ liệu cần thiết. Và các thuật toán thông minh sẽ trở nên quan trọng hơn nguồn dữ liệu.

Le Tu cũng cho rằng điều cấp bách nhất bây giờ là làm rõ các luật lệ về việc nào dữ liệu có thể được khai thác tự do, dữ liệu nào phải ẩn danh, và dữ liệu nào phải được giữ lại trong biên giới. Không thể tin vào các nhà sản xuất hứa hẹn: 'Hãy yên tâm, chúng tôi sẽ đảm bảo an toàn cho bạn'.

'Nếu không, sau mười năm, chúng ta có thể nhìn lại và nhận ra mình giống như một con ếch đang dần dần bị luộc, và mọi người sẽ quen với việc cả thế giới đều bị theo dõi', Blumenthal nhận xét.

Cũng có những dấu hiệu tích cực. Trong khi Quốc hội Mỹ đang lúng túng trong việc xử lý việc thu thập dữ liệu từ các xe điện, Cục An toàn Giao thông đường bộ Mỹ đang cố gắng cập nhật các chính sách của mình để theo kịp với công nghệ.

'Có thể họ sẽ áp dụng thêm các chính sách về bảo vệ quyền riêng tư', Blumenthal nói.

Trung Quốc có thể là một khu vườn công nghệ được bao bọc, nhưng phương Tây có truyền thống tốt trong việc thiết lập các quy định giao thông công cộng. Chúng ta đã thấy những nỗ lực hợp tác để đề xuất các tiêu chuẩn trong những năm gần đây.

Thế giới sẽ điều chỉnh việc quản lý dữ liệu trong 'bộ não' của các phương tiện thông minh theo cách nào, phụ thuộc vào mức độ cần thiết của các vấn đề an ninh. Một bộ quy tắc rõ ràng, mà tất cả đều tuân thủ, sẽ giảm thiểu nguy cơ do thám và tấn công giữa các xe điện của các đối thủ cạnh tranh.

Việc tăng cường mã hóa, bảo vệ quyền riêng tư và các biện pháp kiểm soát về dữ liệu có thể ngăn chặn sự vũ khí hóa của các phương tiện vận chuyển cá nhân.

Với các hạn chế thích hợp, dữ liệu thu thập từ các xe sẽ giảm thiểu nguy cơ do thám và đe dọa an ninh quốc gia, đồng thời giảm tỷ lệ tai nạn và thúc đẩy sự phát triển trong lĩnh vực nghiên cứu.

Hợp tác với Bắc Kinh chắc chắn sẽ đẩy nhanh tiến trình này.