Giải mã bí ẩn 700 năm về nguồn gốc Cái chết Đen

Cái chết Đen là một trong những dịch bệnh chết người nhất được ghi nhận trong lịch sử. Ước tính rằng Cái chết Đen đã cướp đi mạng sống của một nửa dân số châu Âu và Địa Trung Hải, với khoảng 50 triệu người thiệt mạng trong thế kỷ 14, từ năm 1346 đến năm 1353. Cái chết Đen bắt nguồn từ đâu và xuất hiện lần đầu tiên vào thời điểm nào? Đây là một câu hỏi đã khiến cho các nhà khoa học và sử học đau đầu trong suốt gần 700 năm qua.

Ngày nay, các nhà nghiên cứu tuyên bố rằng họ đã phát hiện ra tổ tiên di truyền của Cái chết Đen, và căn bệnh vẫn tiếp tục lây lan, làm mất đi hàng ngàn sinh mạng hàng năm. Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Nature tháng trước (tháng 6/2022) đã cung cấp bằng chứng sinh học xác định vị trí nguồn gốc của Cái chết Đen là ở Trung Á, Kurgyzstan ngày nay.

Ngoài ra, chủng dịch hạch di truyền từ khu vực này đã 'tạo ra phần lớn các chủng [dịch hạch hiện đại] lây lan khắp thế giới ngày nay', như nhà sử học Phil Slavin tại Đại học Stirling (Scotland) và cũng là một trong số các tác giả của nghiên cứu, đã chia sẻ trên NPR.

Tương tự như nhiều bí ẩn khác, việc giải đáp câu hỏi này không phải là dễ dàng.

Các dấu hiệu cũ

Cái chết Đen là một trong số nhiều loại dịch bệnh hạch. Dịch bệnh được đặt tên là Cái chết Đen vì những người nhiễm bệnh thường bị lở loét toàn thân, các vết loét này sẽ chuyển sang màu đen và gây ra tử vong. Bệnh này thường được nhận dạng bởi triệu chứng cúm và sưng các nút hạch. Nguyên nhân của căn bệnh là do vi khuẩn Yersinia pestis lan truyền qua loài chuột cống mang trên mình bọ chét gây bệnh.

Trong quá khứ, một chủng bệnh dịch hạch đơn lẻ đã phát triển thành 4 chủng khác nhau. Một trong những chủng này đã gây ra Cái chết Đen. Các nhà nghiên cứu cho biết, mọi khía cạnh của dịch bệnh diễn ra khi nào và ở đâu cũng đã là một bí ẩn.

Trong một thời gian dài, các nhà nghiên cứu bệnh dịch hạch trên toàn thế giới đã nghi ngờ rằng sự tiến hóa của vi khuẩn Yersinia pestis có thể đã xảy ra tại dãy núi Thiên Sơn gần thung lũng Chuy (gốc theo tiếng Kyrgyz là Chüy) ở biên giới phía Bắc Kyrgyzstan. Khu vực này nằm trên Con đường Tơ lụa, tuyến đường thương mại nổi tiếng từ Trung Quốc và Trung Á sang Tây Âu thời Trung cổ.

Đầu mối này đã được các nhà nghiên cứu phát hiện vào năm 1885, khi phát hiện hai nghĩa trang trong khu vực có một số bia mộ được khắc ngày mất từ năm 1338 đến 1339, điều này là khá bất thường. 1338-1339 là khoảng 8 năm trước khi dịch bệnh Cái chết Đen bắt đầu ở châu Âu.

Những bia mộ này cũng ghi chú nguyên nhân chết là mawtānā, một từ tiếng Syriac có nghĩa là bệnh dịch hạch. Đây là một dấu hiệu cho thấy có thể dịch bệnh đã lan rộng qua khu vực này, là động lực để Slavin và các đồng nghiệp tiến hành nghiên cứu chi tiết hơn. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho biết, mặc dù có bằng chứng từ các bia mộ khá thuyết phục, nhưng chúng vẫn chưa đủ để chứng minh rằng người dân ở đó đã thực sự chết vì căn bệnh dịch hạch. Nhà sử học Slavin và nhóm nghiên cứu của họ cần thêm bằng chứng di truyền.

Phân tích DNA cổ

Vì vậy, nhóm đã tìm đến sự giúp đỡ của các chuyên gia về DNA cổ xưa. DNA được chiết xuất từ các xác chết liên quan đến hai nghĩa trang, nhà di truyền học Maria Spyrou tại Đại học Tübingen (Đức), tác giả chính của nghiên cứu, cho biết. Có hàng trăm thi thể được khai quật từ hai nghĩa trang này từ năm 1885 đến 1892 và được chuyển tới Kunstkamera, bảo tàng nhân chủng học và dân tộc học Peter đại đế ở St.Pertersburg (Nga).

Bằng kỹ thuật giải trình tự DNA, nhóm nghiên cứu đã khôi phục dấu vết DNA của vi khuẩn Yersinia pestis trong ba mẫu răng. Nói một cách khác, các nhà nghiên cứu có thể xác nhận rằng, những người ở thung lũng Chuy đã chết vì dịch bệnh.

Theo dõi chủng bệnh

Công việc tiếp theo của các nhà khoa học là điều tra sự liên kết chặt chẽ giữa chủng bệnh dịch hạch ở thung lũng Chuy với Cái chết Đen và các chủng bệnh dịch hạch khác.

Để thực hiện nhiệm vụ này, nhóm đã giải trình tự DNA của chủng gây bệnh dịch hạch hiện đại (từ sóc đất và các loài gặm nhấm khác ở Trung Á) và các chủng gây bệnh dịch hạch trong lịch sử như Cái chết Đen (từ các nghiên cứu đã công bố trước đó). Các nhà khoa học đã sử dụng các trình tự này để tạo ra một cây tiến hóa phản ánh mối quan hệ giữa các chủng bệnh dịch hạch và so sánh với chủng bệnh thung lũng Chuy.

Cây tiến hóa này tiết lộ rằng, chủng ở thung lũng Chuy chỉ khác với chủng gây ra Cái chết Đen ở hai đột biến gen. Chủng ở thung lũng Chuy đã xuất hiện trước Cái chết Đen nên các nhà nghiên cứu kết luận rằng Cái chết Đen đã phát triển từ thung lũng Chuy. Ngoài ra, cây tiến hóa cũng tiết lộ rằng chủng bệnh dịch hạch thung lũng Chuy là tổ tiên của hầu hết chủng bệnh dịch hạch trên thế giới. Từ 'ông tổ' dịch hạch này, bệnh dịch hạch đã phát triển thành 4 chủng chính và sự kiện này được các nhà nghiên cứu gọi là 'Big Bang'. Cho tới nay, các nhà khoa học vẫn chưa rõ 'Big Bang' có nguồn gốc từ đâu và khi nào. Tuy nhiên, giờ đây, họ đã có bằng chứng cho thấy rằng nó có thể bắt nguồn từ thung lũng Chuy và các khu vực xung quanh.

Có phải tất cả những điều này có nghĩa là bí ẩn về nguồn gốc Cái chết Đen đã được giải mã?

Một nhà khoa học không tham gia nghiên cứu này, Hendrik Poinar, nhà di truyền học tiến hóa, giám đốc trung tâm DNA cổ thuộc đại học McMaster ở Ontario (Canada), cho biết ông sẽ rất thận trọng khi đưa vấn đề đi xa như vậy. 'Xác định ngày và địa điểm cụ thể trong tức thời là không chính xác'.

Ông giải thích rằng, vi khuẩn Yersinia pestis phát triển rất chậm, chỉ có một đột biến mỗi 5 đến 10 năm. Do đó, có thể chủng bệnh ở thung lũng Chuy có nguồn gốc từ một phần khác của khu vực.

Ngoài ra, cư dân của thung lũng Chuy là những thương nhân di chuyển khắp Trung Á và châu Âu. Có thể họ đã bị bệnh trong những chuyến du lịch đến Tây Âu. Vì chủng bệnh này thay đổi chậm, chủng bệnh ở Tây Âu giống hệt với chủng ở thung lũng Chuy về di truyền nên khó xác định nguồn gốc và thời điểm xuất phát.

Tuy nhiên, Poinar vẫn cho rằng nghiên cứu này quan trọng để hiểu rõ hơn về lịch sử sớm của Cái chết Đen vì nó giúp chúng ta trả lời những câu hỏi mà các nhà nghiên cứu bệnh dịch hạch đã mất nhiều năm để tìm ra. Bây giờ, chúng ta biết rằng, 'bệnh dịch hạch đã xuất hiện ở đó 10 năm trước khi các chủng bệnh bùng phát ở Tây Âu, và tôi nghĩ rằng, đó là một phần quan trọng của câu đố về bệnh dịch hạch'.

Tham khảo NPR