Giáo sư Harvard tiết lộ những điều triết gia Trung Hoa dạy về một cuộc sống tốt đẹp

 Tuy nhiên, điều gì sẽ xảy ra nếu cuối cùng chúng ta nhận ra mình đầy mâu thuẫn với nhiều hành vi khuôn mẫu? Dựa trên nền tảng triết học Á Đông, Michael Puett – Giáo sư Lịch sử Trung Quốc và Nhân học tại Đại học Harvard, đã đưa ra một giải pháp rất khác nhưng hữu ích cho cuộc sống hiện đại của chúng ta trong một cuốn sách đồng tác giả với Christine Gross-Loh, có tựa đề The Path: Những điều các triết gia Trung Hoa có thể dạy ta về cuộc sống tốt đẹp (Simon & Schuster, 2017).

Đứng thứ ba trong số các lớp học nổi tiếng nhất tại Đại học Harvard (chỉ sau “Các nguyên lý kinh tế học” và “Nhập môn Khoa học Máy tính”), lớp học “Các lý thuyết chính trị và đạo đức của Trung Hoa cổ điển” của Giáo sư Michael Puett từng thu hút hơn 700 sinh viên đăng ký trong một khoá học và đã giúp thay đổi cuộc sống của nhiều người trong số họ theo hướng tích cực hơn. Tương tự, cuốn sách The Path của ông lọt vào danh sách sách bán chạy nhất của New York Times, đã được 25 quốc gia mua, trong đó có cả Trung Quốc (nơi sách được xuất bản năm 2016).

Đối với Giáo sư Puett, một trong những bài học rút ra từ các triết gia Trung Quốc là, “Đừng tìm kiếm bạn là ai, chưa nói đến việc nắm lấy những gì bạn tìm thấy. Thay vì lựa chọn cách chấp nhận bản thân, hãy chọn cách tu dưỡng mình. Thay vì chấp nhận chính mình, hãy vượt qua chính mình. Đó không chỉ là cách bạn trưởng thành vững chắc. Đó cũng là cách tốt nhất để tạo ra một thế giới thịnh vượng.” (The Path).

Cuốn sách của Puett xem xét lại vấn đề “khám phá bản thân” dưới ánh sáng của triết học Trung Hoa. Vì cái gọi là “bản ngã” mà chúng ta tìm thấy vào một thời điểm nhất định thực chất chỉ là một thực thể tạm thời tồn tại trong một tình huống cụ thể, vì vậy nó sẽ không bao giờ là “cái tôi đích thực” mà chúng ta đang tìm kiếm.

Con người thật của chúng ta, nếu có, nên được hiểu theo một cách khác: nó không bao giờ cố định, nguyên vẹn, bất biến, mà ngược lại, luôn luôn thay đổi, thích ứng và hoàn thiện hơn qua nhiều hoàn cảnh thử thách khác nhau của cuộc sống, tuỳ thuộc vào việc chúng ta có cởi mở trước những thay đổi hay không.

Dồn hết vào quá trình định nghĩa bản thân như thế, chúng ta rơi vào nguy cơ xác lập tương lai của mình theo cách hiểu rất hẹp về con người chúng ta – những gì mà chúng ta xem là điểm yếu, điểm mạnh, những điều ta thích và không thích.

Nhà tư tưởng Trung Hoa có thể chỉ ra rằng, khi làm thế, ta đang chỉ nhìn thấy một phần rất nhỏ ở con người mà ta có khả năng chuyển hoá thành. Chúng ta đang dựa vào một vài thiên hướng cảm xúc của mình trong một không gian và thời gian nhất định và để chúng mãi xa xác định con người chúng ta. Bằng cách nghĩ về bản chất con người là bất biến, chúng ta đã tự giới hạn tiềm năng của mình. (The Path).

Nhanh chóng tin vào những gì chúng ta cho rằng là “bản ngã đích thực” của mình, chúng ta sẽ không chỉ giới hạn những tiềm năng mà còn đánh mất đi năng lực tự thích ứng và tự hoàn thiện trong những thời điểm khó khăn của cuộc sống.

Chúng ta nên luôn luôn trông đợi sẽ chứng kiến những điều bất ngờ và học cách ứng phó với bất kỳ điều gì xảy đến. Nếu chúng ta có thể làm như vậy thì ngay cả khi bi kịch xảy ra, chúng ta có thể bắt đầu chấp nhận rằng cuộc sống là không thể đoán trước và càng không thể xác định một cách hoàn hảo (…) Nếu thế giới của chúng ta cứ liên tục đổi thay và không thể đoán trước thì điều duy nhất mà chúng ta có thể làm là không ngừng hoàn thiện mình.

 Tuy nhiên, việc tự tu dưỡng và thay đổi bản thân nên được thực hành không chỉ trong những thời điểm khó khăn mà còn trong mọi khoảnh khắc của cuộc sống hàng ngày nơi mọi hành động dù nhỏ cũng sẽ giúp chúng ta dần hoàn thiện tính cách.

Chúng ta thường có khuynh hướng tin rằng để thay đổi thế giới, mình cần phải nghĩ lớn. Khổng Tử không bác bỏ điều này nhưng ông cũng nói rằng: Đừng bỏ qua những điều nhỏ. Đừng bỏ qua những thứ như các câu nói “làm ơn” và “cảm ơn”. Sự thay đổi sẽ không xảy ra cho đến khi mọi người điều chỉnh hành vi của mình, và họ sẽ không điều chỉnh được hành vi trừ khi họ bắt đầu với những điều nhỏ. (The Path).

Lẽ đương nhiên, The Path chỉ là một cách đọc triết học cổ điển Trung Hoa trong bối cảnh đương đại. Nó cho chúng ta thấy những triết thuyết được viết ra cách đây hàng ngàn năm có liên quan như thế nào đến cuộc sống hiện đại ngày nay.

Nếu chúng ta tin rằng toàn bộ hành trình của đời người là một quá trình học hỏi lâu dài để trở thành con người đích thực thì cuốn sách của Puett chính là một tác phẩm xuất sắc trong việc chỉ ra làm thế nào chúng ta có thể thực hiện quá trình đó.

Trong chuyến thăm và làm việc với Đại học Fulbright Việt Nam từ ngày 7 đến 11 tháng Một, năm 2019, Giáo sư Michael Puett sẽ dành một buổi nói chuyện với công chúng về chủ đề “Triết học luân lý nhìn từ góc độ toàn cầu”.

Trong buổi nói chuyện này, ông sẽ chỉ ra cho chúng ta thấy những tư tưởng triết học cổ điển Á Đông nên được đọc, hiểu và thực hành như thế nào để giúp con người đương đại thay đổi bản thân và phát triển hài hoà với cộng đồng, xã hội và thế giới.

Đây sẽ là cơ hội đầy ý nghĩa để chúng ta tìm hiểu nhiều hơn về sách The Path, về luân lý học với tư cách một nhánh tri thức quan trọng dưới ánh sáng của các quan điểm thế giới đương đại nói chung, cũng như với tư cách môn học nền tảng bắt buộc trong giáo dục khai phóng nói riêng.

Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Nam (Người sáng lập Đại học Fulbright)