'Gốc rễ hành vi và cảm xúc': Liệu chúng ta có phải là những sinh vật bò sát?

Vào thập kỷ 60 của thế kỷ XX, nhà thần kinh học Paul McLean đã đưa ra một lý thuyết sâu sắc có ảnh hưởng lớn trong việc phân tích cách não hoạt động đối với cảm xúc và hành vi của con người. Ông đặt tên cho lý thuyết này là 'mô hình não ba trong một”. Dựa trên cách hoạt động của cảm xúc và hành vi, não con người được chia thành ba tầng từ bên trong ra ngoài, với các chức năng phức tạp từng bước, thể hiện lịch sử tiến hóa từ động vật thấp đến con người cao cấp hơn, mỗi phần có trách nhiệm cho các hành vi khác nhau. Các tầng này được gọi là “não bò sát”, “não thú” và “não người”.

Mặc dù lý thuyết của Paul McLean hiện nay đã bị nhiều nhà khoa học phản đối, nhưng không thể phủ nhận rằng nghiên cứu này đã đóng góp lớn trong việc phân tích sâu về hành vi của con người, với những giá trị quan trọng mà chúng ta có thể dựa vào để khám phá, chứng minh gốc rễ hành vi và cảm xúc của xã hội.

'    Não bò sát: Điều khiển những hành vi bản năng     '

Lớp gần nhất và cổ xưa nhất là “não bò sát”. Được gọi như vậy vì nó có cấu trúc và chức năng giống như não của các loài bò sát. Phần não này quản lý các chức năng sinh học cần thiết cho sự tồn tại của cơ thể như: nhịp tim, hô hấp, nhiệt độ cơ thể, và cân bằng.

Não bò sát cũng chịu trách nhiệm cho các hành vi tự nhiên như không chống đối, và các phản xạ tự nhiên để bảo vệ chúng ta khỏi tổn thương vật lý. Cách phản ứng của chúng ta chỉ có thể là “Chiến”, “Chạy”, hoặc “Im” (chiến đấu, chạy trốn hoặc không đối phó). Các phản xạ này xảy ra tự động như một chương trình đã được cài sẵn mà không cần phân tích.

'   Não thú: Điều khiển cảm xúc     '

Phần não này phát triển mạnh mẽ ở động vật có vú. Đây là trung tâm cảm xúc của con người, cũng như hệ thống điều khiển miễn dịch, hormone, và giấc ngủ. Não thú có khả năng ghi nhớ các kết nối nguyên nhân - kết quả từ quá khứ, và sử dụng chúng để đánh giá tình hình hiện tại. Vì vậy, nó là van năng lượng, khi tiếp nhận và đánh giá thông tin (tốt hoặc xấu, vui hoặc buồn), não thú sẽ chuyển thông tin xuống “não bò sát”, hoặc lên “não người”, tùy thuộc vào đánh giá để sản sinh ra hành vi phù hợp. Do đó, dựa trên đánh giá, nó tạo ra các cảm xúc tương ứng để điều khiển hành vi của con người.

'   Não người: Lí thuyết, sáng tạo    '

Đây là lớp não nằm ở phía ngoài, chiếm phần lớn dung tích não, phát triển mạnh mẽ ở các loài động vật cao cấp, đặc biệt là con người. Phần này được chia thành hai bán cầu đại não, với các nếp gấp phức tạp. “Não người” là trung tâm suy nghĩ, suy luận logic để kết hợp thông tin và tạo ra kiến thức mới, phát triển ngôn ngữ, lý luận, tư duy trừu tượng, tưởng tượng, ý thức và điều khiển sáng tạo. Nó cũng là phần giúp con người có khả năng nghĩ về tương lai và nhận thức về cái chết. Cũng chính nhờ phần này mà những ý tưởng tốt đẹp như ước mơ hay lòng nhân ái được hình thành.

Hiểu về cảm xúc và hành vi thông qua não không có nghĩa là chúng ta luôn phản ứng đúng trong mọi tình huống. Khi thông tin được gửi vào “não thú”, nếu chúng ta đánh giá thông tin là tích cực, nó sẽ được chuyển lên “não người” để xử lý và phản ứng. Ngược lại, nếu thông tin được coi là tiêu cực, năng lượng sẽ chuyển xuống “não bò sát” để phản ứng theo bản năng. Điều này phụ thuộc vào cách chúng ta lập trình thói quen trong cuộc sống.

Ví dụ, bạn hãy đóng mắt và tưởng tượng một tình huống sau đây và suy nghĩ xem chúng ta sẽ sử dụng não nào trong ba loại để xử lý.

“Một ngày đẹp trời, khi bạn lái chiếc xe máy mới ra đường, một đứa trẻ khoảng mười tuổi vô tình va vào bạn và 'làm trầy sơn.' Bạn sẽ ứng xử như thế nào?

Có hai tình huống có thể xảy ra:

Một là, tính cách tiêu cực của bạn sẽ phản ánh, với việc sử dụng ngôn từ khó nghe như: “Mày đi đâu vậy?”, “Thế mày không thấy à?”, “Mày đền tiền xe mới cho tao đi.”... hoặc thậm chí là hành động vũ phu. Lúc này, thông tin được đưa vào “não thú”, và sau khi đánh giá là tiêu cực, nó sẽ chuyển xuống “não bò sát”, và rõ ràng bạn chọn lựa “chiến”.

Hai **, nhẹ nhàng hơn một chút với cách cư xử như: “Em có sao không?”, “Có vết thương ở đâu không?”, “Hãy cẩn thận hơn lần sau nhé”... Lúc này, thông tin từ “não thứ” quyết định rằng tình huống có thể giải quyết một cách tích cực, vì vậy nó sẽ được đẩy lên, và chắc chắn, việc thể hiện lòng nhân ái sẽ là cách ứng xử của “não người.”

Tôi đưa ra một ví dụ khác. Nếu thay đổi người nói trong tình huống trên thành một thanh niên hăm hở, cơ bắp cuồn cuộn, tràn ngập hình xăm, hãy xem cách bạn phản ứng tức thì mà không cần suy nghĩ là gì?

Một là, bạn cố gắng xin lỗi ngay lập tức, (mặc dù bạn không sai), và tìm cách tránh xa nhanh nhất có thể. Đó là “chạy” – phản ứng tức thời để bảo vệ bản thân khỏi nguy hiểm.

Một là, khi đánh giá tích cực rằng “anh chàng đó chỉ nhìn vậy thôi chứ không có gì cả”, bạn sẽ tiếp tục cư xử như trong tình huống ban đầu, một cách nhẹ nhàng và tạo ra sự đôi bên thắng lợi.

Tuy nhiên, đôi khi tình huống “chiến” phát sinh từ phía đối tác, bạn sẽ lại quay về cách cư xử như tình huống ban đầu như ví dụ trên. Cách xử lý cuối cùng phụ thuộc vào việc bạn đẩy thông tin xuống “não bò sát” hay “não người”.

Hoặc, bạn có thể có cách xử lý thứ ba là: bối rối và sợ hãi, không biết phải làm gì, cảm thấy lạnh lùng. Đó là “liệt”.

Điều mà tôi muốn nhấn mạnh ở đây là: cách chúng ta ứng xử, cách chọn loại não để xử lý tình huống là bản chất của con người, nó được hình thành qua quá trình trưởng thành, luyện tập và học hỏi từ những người xung quanh. Vì vậy, bạn bè và gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tính cách, cách ứng xử và cảm xúc của chúng ta.

Nếu luôn suy nghĩ tích cực theo “não người”, chúng ta sẽ có cuộc sống dễ dàng hơn.

Luôn giữ tinh thần lạc quan.