Chia sẻ của PGS.TS.BS Đoàn Mai Phương - Phó Khoa Xét nghiệm, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Mytour Times City.

Mạch trình kháng sinh đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế sự đề kháng của vi khuẩn với thuốc. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam đang gặp thách thức với tình trạng đề kháng kháng sinh cao. Số lượng vi khuẩn đề kháng ngày càng lo ngại. Vậy mạch trình kháng sinh là gì?

Mạch trình kháng sinh là quá trình xác định mức độ phản ứng của vi khuẩn gây bệnh đối với kháng sinh thử nghiệm, đồng thời là việc phát hiện đề kháng kháng sinh của vi khuẩn thử nghiệm.

Hiện nay có nhiều phương pháp mạch trình kháng sinh, trong đó phương pháp đặt giấy kháng sinh khuếch tán trong thạch được ưa chuộng vì đơn giản và thực hiện dễ dàng.

Tất cả bệnh nhân nghi ngờ nhiễm khuẩn và có rủi ro đề kháng kháng sinh.

Bệnh nhân có triệu chứng sốt (biểu hiện của nhiễm khuẩn) và chưa sử dụng kháng sinh khi nhập viện nên ưu tiên thực hiện kháng sinh đồ để có kết quả chính xác cao.

Mẫu bệnh phẩm được lấy từ những vị trí cơ quan mà vi khuẩn gây ra tình trạng nhiễm khuẩn ở bệnh nhân. Máu, nước tiểu, đờm, dịch mũi, dịch họng, dịch não tủy là những mẫu thường được lấy.

Sau khi thu thập, mẫu bệnh phẩm sẽ được nuôi cấy trên các môi trường khác nhau để vi khuẩn phát triển. Sau đó, vi khuẩn sẽ được phân lập trên môi trường nuôi cấy phù hợp để tiến hành kháng sinh đồ.

Có nhiều phương pháp kháng sinh đồ như sau

• Phương pháp định lượng xác định MIC, pha loãng kháng sinh trong thạch hoặc dung dịch để xác định nồng độ tối thiểu của kháng sinh làm khuẩn giảm phát triển.
• Phương pháp định tính đặt giấy kháng sinh khuếch tán trong thạch (Kirby Bauer) thường được áp dụng để xác định độ nhạy cảm của vi khuẩn với các loại kháng sinh khác nhau.
• Phương pháp phát hiện enzyme mà vi khuẩn tạo ra để phá hủy kháng sinh (enzyme beta lactamase).

Phương pháp Kirby - Bauer, hay kỹ thuật khoanh giấy kháng sinh khuếch tán trong thạch, là phương pháp phổ biến và đơn giản được sử dụng hàng ngày trong phòng xét nghiệm với quy mô đa dạng.

Quy trình thực hiện kỹ thuật khuếch tán kháng sinh trong thạch:

• Y tế viên lấy mẫu bệnh phẩm và nuôi cấy trên đĩa thạch chứa môi trường dinh dưỡng đặc biệt để vi khuẩn phát triển.
• Lựa chọn dòng vi khuẩn thuần chủng bằng cách phân lập và định danh.
• Lấy một lượng vi khuẩn thích hợp và phân bố lên đĩa thạch, đặt các đĩa kháng sinh lên đĩa thạch (đĩa kháng sinh là những mảnh giấy tròn được tẩm kháng sinh với hàm lượng xác định).
• Đặt các đĩa thạch ở nhiệt độ 35 - 37 ̊C.
• Sau 24 - 48 giờ, đọc kết quả: kháng sinh từ đĩa khuếch tán vào môi trường thạch ức chế sự phát triển của vi khuẩn, tạo ra vùng ức chế trên đĩa thạch. Đường kính của vùng ức chế quyết định độ nhạy của kháng sinh và khả năng đề kháng thuốc của vi khuẩn. Ví dụ:

+ Đường kính ≤ 11mm: Vi khuẩn đề kháng thuốc kháng sinh.

+ Đường kính 12 - 15mm: Trung gian.

+ Đường kính ≥ 16mm: Vi khuẩn đáp ứng tốt với kháng sinh.

Qua kết quả kháng sinh đồ, bác sĩ chọn lựa kháng sinh có độ nhạy cao để đề xuất liệu pháp điều trị cho bệnh nhân.

Những yếu tố có thể dẫn đến sai lệch kết quả kháng sinh đồ bao gồm: môi trường thạch, vi khuẩn và đĩa khoanh giấy đã hấp thụ kháng sinh.

Xác định và định danh chính xác vi khuẩn gây bệnh, đồng thời đánh giá độ nhạy của kháng sinh đối với vi khuẩn giúp

• Trong thực tế lâm sàng, bác sĩ sẽ chọn lựa kháng sinh phù hợp nhất, đưa ra phác đồ điều trị phù hợp với từng bệnh nhân. Tránh việc sử dụng quá mức thuốc kháng sinh nhằm giảm nguy cơ đề kháng kháng sinh của vi khuẩn.
• Tổng hợp thông tin dịch tễ học về khả năng đề kháng của vi khuẩn gây bệnh, quan trọng để xây dựng hướng dẫn sử dụng kháng sinh trong điều trị khi không có kết quả kháng sinh đồ.

Việt Nam đã tích cực đáp ứng lời kêu gọi của WHO về “Không hành động ngày hôm nay, không có thuốc chữa ngày mai” và là một trong những nước đầu tiên xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia chống kháng thuốc từ năm 2013 đến 2020 (Quyết định số 2174/QĐ-BYT ngày 21/6/2013), với mục tiêu thúc đẩy các biện pháp phòng, chống kháng thuốc, nâng cao hiệu quả trong công tác phòng, chống dịch bệnh và điều trị. Kỹ thuật kháng sinh đồ hỗ trợ việc chọn lựa kháng sinh hiệu quả nhất, ngăn chặn việc lạm dụng kháng sinh, góp phần giảm thiểu tình trạng đề kháng kháng sinh của vi khuẩn.

Kháng sinh đồ giúp kiểm soát sự gia tăng của các chủng vi khuẩn. Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn, làm kháng sinh đồ là bước quan trọng. Mỗi cá nhân đều đóng góp vào công cuộc chăm sóc, bảo vệ và cải thiện sức khỏe.