Hàng trăm con voi gục chết một cách bí ẩn, gây hoang mang trong giới khoa học vì không hiểu lý do

Đây là vụ chết hàng loạt ở quy mô lớn chưa từng thấy trong một khoảng thời gian rất dài, được xem là một 'thảm họa bảo tồn' của một quốc gia coi voi là tài sản quý giá.

Voi hiện nay là một trong những loài đang bị đe dọa, được liệt vào Sách Đỏ của IUCN (Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế). Trong nhiều năm, các chính phủ đã phải nỗ lực để ngăn chặn việc săn bắn, mất môi trường sống và nhiều hành vi lạm dụng khác đối với voi.

Tuy nhiên, việc bảo tồn voi tại châu Phi đang đối mặt với một thảm họa chưa từng có, khi các nhà khoa học ghi nhận có hơn 350 con voi chết một cách bí ẩn tại phía Bắc Botswana.

Ảnh: The Guardian

Cụ thể, vào đầu tháng 5, một đàn voi đang chết dần đã được phát hiện tại vùng đồng bằng Okavango, với hơn 169 con đã qua đời tính đến cuối tháng. Đến giữa tháng 6, con số này tăng lên gấp đôi, với 70% gục chết gần các hố nước.

'Đây là vụ voi chết hàng loạt ở mức độ chưa từng thấy trong một thời gian dài. Ngoài những đợt hạn hán nghiêm trọng, tôi không biết sự kiện nào gây ra cái chết hàng loạt đến mức này,' - trích lời của Tiến sĩ Niall McCann, giám đốc bảo tồn của tổ chức từ thiện National Park Rescue (Anh).

Chính phủ Botswana vẫn chưa tiến hành xét nghiệm, vì vậy hiện tại chưa có thông tin gì về nguyên nhân gây ra thảm họa, cũng như liệu nó có đe dọa đến con người hay không. Các nhà khoa học đưa ra hai giả thuyết: ngộ độc hoặc một loại bệnh bí ẩn nào đó. Giả thuyết về bệnh than - thường là nguyên nhân gây ra việc voi chết hàng loạt - đã bị bác bỏ.

Hồi đầu tháng 6, xác của một con voi đã được ghi nhận.

'Chúng ta đang đối mặt với một vụ voi chết hàng loạt ở gần khu vực sinh sống của con người trong bối cảnh mối lo về đại dịch (Covid-19), nhưng có vẻ như chính phủ vẫn chưa chủ động tìm hiểu, gửi mẫu xác đến các phòng thí nghiệm uy tín,' - McCann đã nhận định.

Hành động bí ẩn trước khi chết

Nhân chứng địa phương cho biết họ đã chứng kiến những con voi đi quanh một vòng tròn - một dấu hiệu của sự mất hồn, cho thấy sự suy yếu về thần kinh. 'Nhìn vào những xác của chúng, một số chết trong tư thế đầu gối quỳ xuống đất, cho thấy chúng chết nhanh chóng. Một số khác chết chậm hơn, giống như những con voi đi quanh một vòng tròn. Vì vậy, hiện tại, rất khó để xác định loại độc tố nào gây ra điều này,' - McCann chia sẻ.

Nhiều con voi chết gần các hố nước

Các con voi đã chết không có sự phân biệt, chúng phân bố trên mọi lứa tuổi và giới tính. Hiện tại, nhiều con voi đang dần yếu đi, gầy gò, yếu đuối và mệt mỏi, dự đoán về số lượng voi chết sẽ tiếp tục tăng trong vài tuần tới. Thực tế, các nhà bảo tồn còn cho biết số lượng voi chết có thể cao hơn so với con số ghi nhận, vì xác của chúng khá khó phát hiện.

Chất độc cyanide (xạcnua) - thường được các tay săn trộm tại Zimbabwe sử dụng cũng là một khả năng cần xem xét. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những loài ăn xác thối vẫn không gặp vấn đề sau khi tiêu thụ xác voi. Truyền thông địa phương ghi nhận có ít kền kền đến để xem xét xác hơn dự kiến, nhưng tất cả không cho thấy có dấu hiệu bất thường.

'Không có cơ sở nào để kết luận rằng đây là một thảm họa tự nhiên cho đến khi làm xét nghiệm,' - McCann chia sẻ. Một số người nghĩ đến Covid-19, nhưng giả thuyết này cũng rất khó xảy ra.

Thảm họa bảo tồn

Hiện tại, đồng bằng Okavango có khoảng 15.000 cá thể voi, chiếm 10% tổng số voi của Botswana. Số lượng voi này đóng góp không nhỏ cho ngành du lịch sinh thái của Botswana - ngành này chiếm 10% - 12% GDP của đất nước, chỉ đứng sau khai thác kim cương.

'Voi là một tài sản của đất nước này. Chúng giống như những viên kim cương di động tại đồng bằng Okavango,' - McCann cho biết. 'Thực sự là một thảm họa bảo tồn, khi đất nước không thể bảo vệ nguồn lực quý giá nhất.'

Các xác voi vẫn nguyên vẹn, và hiện giới bảo tồn đang thúc đẩy nhà chức trách bảo vệ chúng, để những kẻ săn trộm không lợi dụng. Cũng tại các quốc gia láng giềng, không có vụ việc tương tự nào được ghi nhận.

'Việc chậm trễ trong việc đưa các mẫu đến phòng thí nghiệm để xác định nguyên nhân và giải pháp là một vấn đề đáng lo ngại,' - trích lời Mary Rice, giám đốc điều hành Cơ quan điều tra môi trường tại London (Anh).

'Việc không có biện pháp hành động kịp thời cho thấy sự thiếu trách nhiệm của những người giám sát. Có nhiều đề xuất giúp đỡ từ các cơ sở xét nghiệm nhưng không ai quan tâm. Trong khi đó, số lượng voi chết đang tăng lên một cách đáng lo ngại.'

Tiến sĩ Cyril Taolo - giám đốc Sở động vật hoang dã và Công viên quốc gia Botswana cho biết: 'Chúng tôi nhận thấy rằng voi đang chết dần. Trong số 350 cá thể được báo cáo, chúng tôi đã xác nhận được 280, và đang tiến hành quá trình xác nhận phần còn lại.'

'Chúng tôi đã gửi mẫu phẩm để xét nghiệm, và kết quả sẽ có trong vài tuần tới,' - ông chia sẻ. 'Những hạn chế về di chuyển do Covid-19 đã gây ra khó khăn trong việc thu thập và vận chuyển mẫu. Chúng tôi phải thích nghi, và hiện đang chuyển mẫu đến các phòng thí nghiệm khác.'

Taolo từ chối tiết lộ danh tính các phòng thí nghiệm chịu trách nhiệm cho vấn đề này.