'Hãy Tránh Trở Nên Tầm Thường '- Khi lợi ích vật chất chiếm thế trận trước những ý tưởng cao cả ban đầu

Theo nghiên cứu, 90% tổng số lượt tìm kiếm trên Google chiếm bởi người dùng toàn cầu. 95% người sử dụng internet dưới 30 tuổi sử dụng Facebook và Instagram. Hệ điều hành Google và Apple đang chạy trên 99% tổng số điện thoại di động trên toàn cầu. Apple và Microsoft cung cấp 95% hệ điều hành máy tính cho toàn cầu. Amazon chiếm 50% tổng doanh số thương mại điện tử của Mỹ. Và 80% tổng tài sản doanh nghiệp hiện được nắm giữ bởi chỉ 10% công ty - những gã khổng lồ kỹ thuật số... Danh sách những con số ấn tượng này một lần nữa chứng minh sức ảnh hưởng khổng lồ của công nghệ số đối với cuộc sống của mỗi cá nhân. 

Mặc dù không thể phủ nhận lợi ích mà nhóm Big Tech mang lại, nhưng thực tế đang dần lộ ra rất nhiều vấn đề có hại đối với kinh tế, chính trị và cuộc sống của chúng ta từ sự phát triển bành trướng của nhóm những ông lớn công nghệ này. 

Một trong những chuyên gia hàng đầu về quản trị, Peter Drucker, đã từng nói: “Trong mọi cuộc suy thoái kinh tế lớn trong lịch sử Mỹ, ‘kẻ phản diện' thường là ‘anh hùng' của thời kỳ bùng nổ trước đó.” Hiện nay, có vẻ như các công ty Big Tech đang trở thành những kẻ phản diện. Những kẻ phản diện này gây ra những vấn đề đáng lo ngại như sự phân mảnh kinh tế, cản trở tiến trình chính trị và mờ mịt ý thức của chúng ta… 

Nhằm giải thích và làm rõ những vấn đề đã gây ra lo ngại liên quan đến Big Tech, tác giả Rana Foroohar - Phó tổng biên tập của tờ Financial Times, chuyên gia phân tích kinh tế của CNN đã viết cuốn sách “Đừng trở nên xấu xa'. Cuốn sách này không tôn vinh những lợi ích của các công ty công nghệ này, mà tập trung vào việc thảo luận về sự thật và những ảnh hưởng tiêu cực tái tạo từ những công ty kinh doanh sản phẩm ảo. 

“Đừng trở nên xấu xa' là một câu nổi tiếng trong quy tắc ứng xử ban đầu của Google. Tuy nhiên, theo Foroohar, không chỉ riêng Google mà các công ty thuộc Big Tech cũng đã bắt đầu quên mất mục đích tốt đẹp ban đầu đó. 

'   Big Tech và tác động về kinh tế   '

Với kinh nghiệm ba mươi năm làm phóng viên kinh tế, Rana Foroohar đã theo dõi dòng tiền và kết luận rằng Big Tech kiếm được nhiều tiền hơn bất kỳ ngành nghề nào khác. 

Google, Facebook, Apple, Amazon, Netflix, Uber… là những cái tên đã thay đổi cách mà nền kinh tế hoạt động từ công nghiệp của thế kỷ 19 và 20 sang nền kinh tế dựa trên thông tin - điều đã và đang hình thành thế kỷ 21. 

Các công ty công nghệ này ngày càng có sức mạnh không thể đảo lộn và tác động của họ đối với nền kinh tế càng trở nên rõ ràng. Báo chí đang dần bị kiểm soát bởi Google và Facebook - hai công ty chiếm 60% thị trường quảng cáo trực tuyến vào năm 2018. Điều này đã góp phần vào việc biến mất của khoảng 1.800 tờ báo từ năm 2004 đến 2008, làm cho 200 hạt ở Mỹ mất hết các báo chí. 

Kể từ khi Big Tech trỗi dậy và kiểm soát quyền lực, vốn đầu tư rủi ro cho giai đoạn khởi nghiệp cũng như số lượng các công ty khởi nghiệp được đầu tư giảm đi đáng kể, dẫn đến việc giảm số lượng việc làm mới và mức lương. Theo nghiên cứu của nhà kinh tế Robert Litan từ Viện Brookings: “Sự nghiệp và tinh thần doanh nghiệp ở Mỹ đang trải qua một giai đoạn suy thoái nặng nề, kéo dài.” Mặc dù xu hướng này kéo dài nhiều năm nhưng sự giảm mạnh nhất diễn ra vào giữa những năm 2000, khi Big Tech phát triển mạnh mẽ. 

Khi các công ty công nghệ trở nên mạnh mẽ hơn, họ càng tận dụng sức mạnh thị trường để đánh bại các đối thủ cạnh tranh: họ thâu tóm các công ty đối thủ hoặc thu hút nhân tài từ chúng… điều này gây ra sự rối loạn cho các công ty mới thành lập và cho nhân công. 

Quay lại với Google, ban đầu họ chủ yếu kiếm tiền từ việc cấp quyền công nghệ tìm kiếm cho các trang web khác nhau, tích luỹ lưu lượng truy cập để có thêm lượt truy cập theo cách chậm nhưng chắc chắn. Tuy nhiên, dưới áp lực của việc tạo ra doanh thu, Google dần thay đổi triết lý đạo đức của mình. Họ từ một công ty tự do, sáng tạo, lý tưởng trở thành một tập đoàn lớn nhưng lại gặp phải nhiều vấn đề đạo đức. 

Mặc cho việc người dùng bị xâm nhập dữ liệu, việc giám sát khách hàng 24/7, hoặc quảng cáo tràn lan, triển vọng của một nền kinh tế chạy trên dữ liệu thay vì tiền mặt đơn giản là quá hấp dẫn, khó cưỡng lại. Các công ty công nghệ dần mất đi ưu điểm kinh tế trong sự mờ mắt, và nỗ lực để giữ chân người dùng trên mạng càng lâu càng tốt. Những hậu quả từ đó có lẽ được xem là vấn đề của người khác, sẽ được giải quyết vào một lúc nào đó. 

'   Big Tech và ảnh hưởng đến chính trị   '

Theo tác giả Foroohar, Facebook, Google và nhiều công ty công nghệ hoàn toàn có thể (và thực tế đã) giám sát hầu như mọi hoạt động của chúng ta trên mạng. Mặc dù vậy, họ vẫn muốn giữ lấy thể diện và không chấp nhận trách nhiệm khi trên nền tảng của họ xuất hiện những nội dung thù địch, tin giả hoặc quảng cáo mang tính chính trị. 

Suốt nhiều năm qua, các lãnh đạo của Youtube, Facebook, Google và Twitter đã nhận thức rằng nền tảng của họ có nguy cơ bị lợi dụng để phổ biến thông tin sai lệch. Tuy nhiên, họ chỉ nhận ra rằng việc khắc phục vấn đề không đủ đáng để đặt vào rủi ro mô hình kinh doanh của họ. 

Trong “Đừng trở nên xấu xa', tác giả Foroohar đã mạnh mẽ chỉ ra tác động thay đổi cục diện do các công ty công nghệ lớn gây ra trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016. Theo bà, với sự tăng trưởng lớn về số lượng người dùng, thì vấn đề thao túng bầu cử thông qua mạng xã hội vẫn còn là một thách thức lớn của toàn cầu, khi Google và Facebook vẫn được sử dụng để kiềm chế tiếng nói của công dân, hoặc thậm chí hỗ trợ các cuộc tàn sát hoặc diệt chủng ở nhiều quốc gia, từ Châu Á đến Châu Phi. Thay vì với mục đích kết nối và lan tỏa như lúc bắt đầu, cuộc cách mạng kỹ thuật số này đang trở thành công cụ thu thập dữ liệu cá nhân để phục vụ mục đích tối tăm của một số nhóm độc tài. Những lãnh đạo của Big Tech thay vì quan tâm đến tiếng nói của cộng đồng, họ chọn mặc kệ và ủng hộ bất cứ bên nào mang lại lợi ích lớn nhất cho họ. 

Với sự tiến triển của mình, những ảnh hưởng chính trị mà Big Tech tạo ra là rất lớn. Không chỉ trong việc lan truyền phân biệt chủng tộc, tin giả hoặc thay đổi cục diện bầu cử năm 2016, mà còn trong việc làm mất lòng tin của công chúng. Mạng xã hội ngày càng phát triển, niềm tin của người dân đối với nền dân chủ tự do càng giảm sút. Một phần nguyên nhân có thể liên quan đến việc lan truyền tin giả trên mạng, thậm chí nhiều hơn cả tin thật lên đến 70%. 

Không ai biết được dữ liệu cá nhân của chúng ta có thể được sử dụng cho mục đích gì, đặc biệt là khi tất cả đều diễn ra trong bí mật. Hậu quả là nền dân chủ Mỹ ngày càng bị Big Tech áp đặt, từng chút một. 

'   Ảnh hưởng của Big Tech lên cuộc sống của chúng ta    '

“Google và Facebook đã phát triển cách khai thác dữ liệu và làm cho các quảng cáo nhắm mục tiêu của họ có độ chính xác không thua kém một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Mỹ nhắm vào một chỉ huy của tổ chức khủng bố IS, người vừa bước ra khỏi một buồng ngủ ở đâu đó trong lãnh thổ Syria vào lúc 3:13 chiều để hút một điếu thuốc.”

Đó là ví dụ mà Foroohar đã sử dụng để minh họa sự chính xác gần như hoàn hảo của việc phân phối quảng cáo từ các nền tảng kỹ thuật số trong việc thu thập dữ liệu cá nhân. Khi bạn lướt web hoặc sử dụng ứng dụng, bạn được yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân để đăng nhập và sử dụng các tính năng. Những hành động đơn giản này đã khiến bạn đồng ý cho hàng loạt ứng dụng theo dõi vị trí và hoạt động của mình từng giây mỗi phút. Như Foroohar đã chỉ trích mạnh mẽ, những ứng dụng này đại diện cho một ngành công nghiệp “tận diệt' - trị giá đến 21 tỷ đô la và những người hưởng lợi nhiều nhất không chỉ là các công ty công nghệ lớn. 

Mặc dù có nhiều người nhận ra mặt u ám của công nghệ số, nhưng không phải ai cũng thoát khỏi sự nghiện ấy. Chúng ta bị mê hoặc bởi dịch vụ và sản phẩm lôi cuốn, lấp lánh mà họ tạo ra. Mọi người đều nghiện những thiết bị tiện ích, ứng dụng và mạng xã hội đến mức không còn nhận ra vấn đề nữa. Theo tác giả Foroohar, điều này cũng là sức mạnh nguy hiểm nhất của Big Tech - sức mạnh kiểm soát suy nghĩ, hành động và tâm trí của chúng ta. 

Các doanh nhân kinh doanh công nghệ số luôn tìm cách gắn chặt chúng ta trên không gian mạng, hoặc kết nối từ phương tiện truyền thông này sang phương tiện khác. Ví dụ như, danh sách phát liên tục trên Spotify, các trang mạng xã hội với bài viết và video liên tục, các bộ phim tự động chuyển tập trên Netflix,... 

Mạng xã hội ngày càng phát triển, điều này dẫn đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần đáng lo ngại. Trong một nghiên cứu gần đây, Hiệp hội Tâm lý học Mỹ đã kết luận: “những người kiểm tra thiết bị liên tục (để xem email, tin nhắn hoặc lướt mạng xã hội) dễ bị căng thẳng hơn những người khác.” Và tình trạng trầm cảm ở giới trẻ sử dụng mạng xã hội ngày càng tăng. 

Thậm chí sự suy giảm nhận thức, mất trí nhớ hoặc đột quỵ và tử vong khi “quá liều' các ứng dụng công nghệ số không còn là trường hợp hiếm. Không chỉ dừng lại ở đó, Big Tech còn không ngần ngại khai thác nỗi đau tinh thần mà họ đã góp phần tạo ra. Ví dụ: Facebook đã cố tình sử dụng các kỹ thuật thuyết phục để nhắm vào thanh thiếu niên trầm cảm ở Úc để quảng cáo sản phẩm/dịch vụ khác nhau. 

'   Phải làm gì để tránh trở thành xấu xa?   '

Câu chuyện về Big Tech và những ảnh hưởng của nó vẫn đang diễn ra hàng ngày, từng giờ. Thậm chí, mỗi phút trôi qua lại mọc lên nhiều câu hỏi mới về tác động của nó đến cuộc sống của chúng ta. Nhưng câu hỏi quan trọng và cấp bách nhất mà chúng ta cần tìm câu trả lời, theo tác giả Rana Foroohar, là:

Chúng ta đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc giải quyết các vấn đề độc quyền, công nghệ gây nghiện và các vấn đề chính trị mà các công ty công nghệ lớn gây ra. Mọi công nghệ mà chúng ta đang tiếp xúc đều mang theo những nguy cơ, nhưng không phải ai cũng có thể duy trì được sự kiên nhẫn khi lướt qua các bài đăng trên Facebook hoặc Twitter, nơi mà đa số phụ thuộc vào cảm xúc hơn là sự thật. 

Với nhiều năm kinh nghiệm làm phóng viên kinh doanh toàn cầu và chuyên gia phân tích kinh tế, Rana Foroohar đã mạnh mẽ phân tích những tác động của Big Tech đến mọi khía cạnh của cuộc sống, kinh tế và chính trị. Mặc dù không phủ nhận những lợi ích mà những ông lớn công nghệ này đã mang lại cho nền kinh tế, nhưng cũng mạnh mẽ đưa ra những lập luận và bằng chứng về cách họ từng bước bỏ qua những quy tắc ban đầu để theo đuổi những lợi ích hấp dẫn khác. 

Bằng cách làm sáng tỏ những ảnh hưởng nghiêm trọng của Big Tech, Rana Foroohar cũng đề xuất các giải pháp để hạn chế sức mạnh độc quyền của Big Tech và giúp mỗi người trở thành người dùng thông minh hơn trong thế giới công nghệ số. Một số giải pháp mà Foroohar đề xuất có thể kể đến như: xem xét lại các quy định miễn trừ pháp lý và quản lý dành cho Big Tech cũng như chính sách chống độc quyền dưới một góc độ rộng hơn về quyền lực chính trị, phân tích về vấn đề việc làm trong thời đại Big Tech có thể thay thế nhiều công việc của con người và quan trọng nhất là đưa ra hướng giải quyết cho việc nghiện sử dụng công nghệ… 

“Hãy tránh xa sự xấu xa” là một lời cảnh tỉnh rằng đã đến lúc chúng ta nên dừng lại và suy nghĩ về hành vi của Big Tech. Sức ảnh hưởng và quyền lực của Big Tech đã khiến họ trở nên kiêu căng đến đáng sợ. Họ muốn định hình xã hội theo ý muốn của họ. Sự lớn mạnh và tốc độ phát triển của Big Tech đã gây ra nhiều khó khăn cho việc kiểm soát của chính phủ. Nhưng nếu mỗi người dùng đều tỉnh táo đủ để phân tích và nhận biết điều nào nên bỏ và nên chọn lọc thì chính chúng ta đã giúp mình tránh xa những rủi ro trên không gian mạng. 

Sự tiện lợi, hào nhoáng, bóng bẩy của các công nghệ mới thường làm mờ lý trí và tạo ra lợi nhuận cho những công ty sau lưng. Nhưng đến lúc chúng ta và cả những ông lớn công nghệ phải chịu trách nhiệm hơn với việc sử dụng công nghệ số. Đừng để những thứ vật chất lôi cuốn làm chúng ta lạc lối khỏi con đường của đạo đức và trách nhiệm. Hãy tránh xa sự xấu xa!