Buzz
'Những ngã tư và những cột đèn': một tác phẩm đặc biệt của Trần Dần
'Vụ án' của Kafka và 'Những ngã tư và những cột đèn' của Trần Dần: hai không gian đô thị
Trong bối cảnh Hà Nội sau cuộc chiến chống Pháp, Dưỡng cảm thấy căng thẳng với sự phân biệt xã hội và quá khứ làm lính ngụy Pháp của mình. Anh tự ti và cảm thấy bị xa lánh, nhưng vẫn tìm niềm vui trong ngày chiến thắng cách mạng, gọi là ngày tết. Tác phẩm là sự kết hợp của không gian quá khứ và hiện tại của Dưỡng và nhà văn, tạo nên không gian tâm tưởng đầy phức tạp.
Cả hai tác phẩm đều đặt con người vào cuộc đối đầu với quyền lực và ý nghĩa nhân sinh sâu xa được làm rõ qua cấu trúc giả trinh thám.
Dưỡng, một quân nhân quá khứ, gặp khó khăn trong cuộc sống sau chiến thắng, bị nghi ngờ vụ ám sát và tự mình tìm lời giải cho bản thân giống như K. Cuộc chiến với guồng máy xã hội là không dễ dàng cho Dưỡng.
Tương tự như K, Dưỡng cũng phải đối mặt với sự nghi ngờ từ xã hội sau khi bị kết án là thủ phạm vụ án ám sát quân nhân. Anh tự điều tra và tìm kiếm chứng cứ để bảo vệ mình khỏi cáo buộc của thiết chế.
K và Dưỡng, không hòa nhập được với môi trường xung quanh, lạc vào không gian tâm tưởng tìm kiếm lý lẽ, cố gắng hiểu về bản thân và thế giới.
Cả hai tác phẩm 'Vụ án' và 'Những ngã tư và những cột đèn' đều thể hiện sự không công bằng: bị trừng phạt mặc dù không phạm tội. Sự trừng phạt đối với K và Dưỡng là sự phê phán, chế nhạo từ xã hội, khiến họ trở nên lạc lõng và khác biệt.
Mặc dù vụ án của K và Dưỡng có nhiều điểm khác biệt, nhưng cả hai đều thể hiện sự nhìn nhận sâu sắc về cuộc sống hiện tại và xã hội. K và Dưỡng đều đối mặt với những khó khăn trong việc tìm hiểu bản thân và trải nghiệm sự tồn tại trong một xã hội không công bằng.
Hậu quả của sự trăn trở hiện sinh là sự chọn lựa đau đớn. Trong khi vụ án của K mang tính chất mơ hồ, không rõ ràng, 'Những ngã tư và những cột đèn' lại mô tả rõ ràng và có hồi kết. Dưỡng tìm ra giải pháp cho vụ án của mình và hòa nhập vào xã hội mới, trong khi K chọn tự do cá nhân và chống lại quyền lực thiết chế.
Khác với K, Dưỡng tìm thấy con đường của mình. Anh hòa mình vào xã hội mới và đạt được sự bình thường hóa, trong khi K chọn cái chết để bày tỏ sự kháng cự của mình.
Trong tình cảnh éo le ấy, K và Dưỡng bị kết án không có lỗi, họ cố gắng bênh vực bằng tri thức và tìm giải pháp. Trong quá trình đó, họ cô đơn, bị mắc kẹt trong hiện thực. K đấu tranh đến cùng nhưng không tìm được lối thoát. Hậu quả là anh ta bị xoá tên khỏi lịch sử. Dưỡng tìm thấy lối thoát nhưng phải hy sinh nhiều. Thoát khỏi bi kịch, Dưỡng hòa nhập vào xã hội, trở thành biểu tượng trong một thế giới biểu tượng, xa lạ với thời gian và chính bản thân. Nhà văn viết câu chuyện Dưỡng cảm thông với anh về thời gian, về tồn tại và lựa chọn. Dưỡng đã chọn một con đường, trong khi 'tôi' nhận ra mình không có lựa chọn, chỉ là một ngõ cụt về đại lộ. Phố vắng, buồn tênh.
Dịch giả Phùng Văn Tửu trong Lời giới thiệu Vụ án năm 1989 nhận ra sau những lần đọc, K không phải là bóng của Kafka nhưng cũng có sự hiện diện của nhà văn. Có lẽ đó là tòa rời bỏ mọi ràng buộc để sống tự do và sáng tác. Người đọc Việt Nam cũng thấy cuộc đời Trần Dần qua nhật ký của Dưỡng và nỗi buồn của 'tôi' về thời gian và lựa chọn. Đời ông có nhiều ngã rẽ như Dưỡng, đôi khi lựa chọn khó khăn. Nhưng đời vẫn cần những quyết định.
Cả hai tác phẩm Vụ án và Những ngã tư và những cột đèn thể hiện tinh thần bất tín đại tự sự, chống lại chân lí xã hội và niềm tin tôn giáo, là biểu hiện của tinh thần hiện đại trong hai tiểu thuyết này. Bất tín tôn giáo bắt nguồn từ niềm tin vào con người, là nền tảng nhân văn. Vụ án của K và Dưỡng không phải là vấn đề của đấng toàn năng mà là cách con người đối mặt với thời đại của mình. Kafka mang theo nỗi ám ảnh từ nguồn gốc Do Thái và đạo Do Thái khi viết Vụ án.
Trần Dần trong Những ngã tư và những cột đèn đã biểu hiện 'tiếng nói của cái tôi bị tổn thương', của người nghệ sĩ muốn sáng tạo phải vượt qua những ngã rẽ đời lằng nhằng, chọn con đường đối lập với mênh mông, để rồi cô đơn. Cuộc sống của ông gặp gỡ Vụ án của Kafka trên nhiều phương diện, bộc lộ cảm xúc sâu sắc. So sánh hai tác phẩm cho ta hiểu thêm về Trần Dần và tinh thần nghệ sĩ.
Sáng tác từ những năm 1965-1966, tiểu thuyết Những ngã tư và những cột đèn của Trần Dần gặp gỡ tiểu thuyết Vụ án của Kafka, bộc lộ cảm xúc sâu sắc. So sánh hai tác phẩm giúp hiểu thêm về Trần Dần, một tài năng của văn học hiện đại Việt Nam. Những điểm tương đồng giữa Vụ án và Những ngã tư và những cột đèn là minh chứng cho tinh thần của người nghệ sĩ luôn trăn trở về cuộc sống.
Theo L.T.G - Văn nghệ quân đội
(Ảnh minh họa: webdocsach.com)
