Họ Cầy rừng

Họ Cầy rừng hay chim gõ mõ (danh pháp khoa học: Megalaimidae) là một họ chim thuộc bộ Piciformes. Tuy nhiên, đôi khi họ này được gộp vào họ Capitonidae hoặc Ramphastidae, theo các quan điểm phân loại rộng hơn.

Khi được công nhận, họ này bao gồm từ 26 đến 34 loài cu rốc, phân bố từ đông bắc Pakistan qua Tây Tạng đến Indonesia và Philippines. Ở Việt Nam có khoảng 10 loài cu rốc, còn được gọi là thầy chùa.

Đặc điểm

Các loài cu rốc ở châu Á có kích thước từ 17–18 cm đến 32 cm chiều dài cơ thể. Chúng thường làm tổ trong các thân cây chết và đang phân hủy. Là chim chiếm lãnh thổ, chúng có tiếng kêu phát triển, giống như tiếng gõ mõ của các nhà chùa. Ngoại trừ cu rốc nâu (Calorhamphus fuliginosus), các loài khác đều có bộ lông màu sắc sặc sỡ, đặc biệt ở khu vực đầu.

Chế độ ăn chủ yếu của chúng là trái cây, đặc biệt là quả từ các loài cây đa và sung (Ficus). Mặc dù phần lớn các loài sống trong các khu rừng nhiệt đới ẩm ướt, một số loài cũng có thể sống trong môi trường suy thoái hơn và cả trong khu vực có người sinh sống khi có sẵn cây ăn quả. Chúng không di cư, mặc dù có sự thay đổi theo độ cao ở các loài sống gần dãy núi Himalaya.

Phân loại

Vấn đề phân loại cu rốc và chim toucan vẫn chưa được giải quyết triệt để. Một phương án là coi cu rốc châu Á như một họ riêng (Megalaimidae), trong khi phương án khác là kết hợp tất cả các loài cu rốc và chim toucan vào một họ (Ramphastidae sensu lato), theo Danh lục Howard & Moore. Cũng có khả năng duy trì 4 họ riêng biệt (Megalaimidae, Lybiidae, Ramphastidae, Capitonidae) và sáp nhập các loài cu rốc mỏ to Trung Mỹ (Semnornis spp.) vào hoặc chung với chim toucan (Ramphastidae sensu stricto), hoặc là với cu rốc Tân thế giới (Capitonidae sensu stricto). Vị trí của các loài Caloramphus và Trachyphonus trong phân loại cu rốc vẫn chưa được xác định rõ ràng.

Khi được xem như một họ độc lập, họ Cu rốc (cu rốc châu Á) có quan hệ họ hàng gần gũi với các loài cu rốc châu Phi, cu rốc Nam Mỹ và chim toucan. Nhóm này tạo thành một tổ hợp tự nhiên, trong đó cu rốc châu Á là nhánh cơ sở cho các phân nhánh ở châu Phi và Nam Mỹ.

Tổng quan, các loài cu rốc và chim toucan phân bố rộng rãi trong vùng nhiệt đới và là nhánh chị em với nhóm gõ kiến (Picidae) và Indicatoridae.

Hiện nay, có 30 loài cu rốc châu Á được công nhận.

Theo nghiên cứu của Moyle (2004), cu rốc ria lửa (Psilopogon pyrolophus) thuộc chi Megalaima truyền thống nên được gộp chung với chi này. Tuy nhiên, nếu gộp lại thì tên chi Psilopogon (Muller 1835, loài điển hình pyrolophus) được ưu tiên hơn tên chi Megalaima (G.R. Gray 1842, loài điển hình virens). Dù vậy, tên khoa học chính thức của họ vẫn là Megalaimidae.

Den Tex và Leonard (2013) đã phân tích toàn bộ họ Megalaimidae và đề xuất nâng cấp một số đơn vị phân loại thành loài riêng, cụ thể là việc gộp các loài Megalaima vào chi Psilopogon. Bốn đơn vị được đề xuất là:

1. Cu rốc bồ hóng (Caloramphus hayii) nên được tách ra khỏi cu rốc nâu (Caloramphus fuliginosus).
2. Cu rốc tai lam (Psilopogon duvaucelii) nên được tách ra khỏi cu rốc đầu đen (Psilopogon australis). Các chủng cyanotis và duvaucelii ở Thái Lan được xem là lai ghép, do đó các chủng còn lại nên gán vào loài duvaucelii.
3. Cu rốc mặt vàng (Psilopogon chrysopsis) nên được phân tách khỏi cu rốc ria vàng (Psilopogon chrysopogon).
4. Cu rốc Kra (Psilopogon chersonesus), đặc hữu của khu vực eo đất Kra, nên được tách ra khỏi cu rốc đầu đỏ (Psilopogon asiatica).

Den Tex và Leonard (2013) cũng khuyến nghị tách Psilopogon auricularis khỏi Psilopogon franklinii. Tuy nhiên, các đơn vị này có thể là lai ghép ở Trung Bộ Việt Nam và các khu vực lân cận ở Lào. Họ cũng lưu ý rằng tổ hợp Psilopogon asiatica có thể bao gồm ít nhất một loài nữa, nhưng cần nghiên cứu thêm để xác định rõ ràng.

Các chi thuộc họ

• Psilopogon
• Megalaima (có thể gộp chung với Psilopogon)
• Caloramphus

• Dữ liệu về Megalaimidae trên Wikispecies
• Tài liệu về Megalaimidae trên Wikimedia Commons