'Họ quay phim mà không có sự đồng ý của tôi' - Phía tiêu cực của những video 'tử tế' trên TikTok

Một số nhà sáng tạo nội dung đang cố gắng thu hút người theo dõi bằng cách tạo ra các video cố ý thể hiện lòng tốt với người lạ, nhưng không phải ai cũng thoải mái với điều đó.

Maree chỉ muốn mua đôi giày. Có một đôi giày với kiểu dáng mà bà thích đang được giảm giá. Vì vậy, người phụ nữ trên 60 tuổi này đã đi vào thành phố để thử chúng. Đó là một ngày cuối tháng Sáu năm ngoái, giữa mùa đông ở Melbourne và trung tâm mua sắm khá vắng vẻ. Sau khi mua hàng, Maree dừng lại để uống cà phê. “Và đó là lúc mọi chuyện xảy ra”, bà nói.

Một chàng trai trẻ lạ mặt tiến lại gần Maree, tay cầm một bó hoa. Anh ta nhờ Maree giữ hộ để anh ta mặc áo khoác. “Tôi ước mình có thể tin vào bản năng và nói không”, bà nói. 'Mọi thứ diễn ra quá nhanh”.

Maree nhận hoa, sau đó chàng trai trẻ bất ngờ bỏ đi với lời chúc 'một ngày tốt lành'. Bà cầm bó hoa sửng sốt mà không biết phải làm gì.

Sau đó, Maree để ý thấy hai người đàn ông đang điều khiển máy ảnh trên giá ba chân, đứng cách đó vài mét. Bà đã hỏi họ có đang quay phim không, nhưng họ phủ nhận. Maree thậm chí còn hỏi các chàng trai trẻ có muốn những bông hoa này không vì bà không cần chúng. Nhưng họ chỉ tỏ ra bất ngờ.

Maree về nhà với đôi giày mới và những bó hoa. Tối hôm đó, chồng của bà nhận được tin nhắn từ một người bạn có con ở tuổi vị thành niên, nói rằng Maree đang xuất hiện trên một video lan truyền trên TikTok. Không ưa sử dụng mạng xã hội, Maree không để ý nhiều tới điều đó. Bà thậm chí còn không biết thuật ngữ lan truyền là gì.

Người phụ nữ này không quan tâm tới video đó cho đến khi đọc một bài báo trên tờ Daily Mail. Hóa ra, chàng trai trẻ trao hoa cho Maree là Harrison Pawluk, một TikToker 22 tuổi có hàng triệu người theo dõi vì thường thực hiện “những hành động tử tế ngẫu nhiên”. Giữa các video ôm người lạ và trả tiền mua hàng tạp hóa cho mọi người, Pawluk đã đăng clip của Maree với chú thích “Tôi hy vọng điều này sẽ khiến một ngày của bà ấy tốt hơn”, kèm theo biểu tượng cảm xúc trái tim đỏ và hashtag #ấm lòng. Trong hơn một tuần, nó đã thu hút 52 triệu lượt xem và 10 triệu lượt thích.

Nội dung như vậy đã lâu mới xuất hiện trên các mạng xã hội, nhưng từ khi chuyển sang video, những câu chuyện về lòng tốt của người xa lạ đã trở thành các thử nghiệm xã hội.

Trên TikTok, hashtag #hành động tử tế ngẫu nhiên (#randomactsofkindness) có 416 triệu lượt xem, trong khi hashtag #giúp đỡ người khác (#helpingothers) có gần 850 triệu. Bên cạnh đó, các nội dung liên quan tới #lòng tốt, # tích cực và #ấm lòng cũng lên tới hàng tỷ lượt.

Sau khi video từ trang cá nhân của Pawluk trở nên phổ biến, tờ Daily Mail đã đăng lại câu chuyện về hành động “ấm lòng” của chàng trai này, tuyên bố rằng người phụ nữ lớn tuổi - Maree - đã cảm động rơi nước mắt.

Nhưng Maree không muốn nhận mình là “người phụ nữ lớn tuổi” được mô tả trong bài báo. Và bà tức giận khi nghĩ rằng việc Pawluk “can thiệp vào cuộc sống của mình” xứng đáng được hoan nghênh.

“Tôi nghĩ, thật tàn nhẫn khi làm điều đó với một người. Toàn bộ cảnh trông đầy 'thảm hại'… Tôi đã qua 60 tuổi, tóc đã bạc, nhưng hành động đó vẫn khiến tôi khó chịu theo cách riêng của mình”, Maree nói. “Tôi chưa bao giờ thực sự nghĩ rằng mình trông già”.

Người phụ nữ này cảm thấy rằng bà cần phải hành động.

Vào giữa tháng 7, Maree đã chia sẻ trải nghiệm của mình trên sóng radio của ABC Radio Melbourne, cho biết bà cảm thấy hành động của Pawluk là “thiếu nhân đạo”.

“Anh ta làm gián đoạn thời gian yên bình của tôi, quay và đăng video mà không có sự đồng ý của tôi, biến nó thành một cái gì đó khác. Và tôi cảm thấy như anh ta đang kiếm được khá nhiều tiền từ việc đó… Tôi cảm thấy như mình đang là một mồi nhử”, Maree nói và cho biết bà muốn cảnh báo điều này với những người khác. “Nếu điều này có thể xảy ra với tôi, thì nó cũng có thể xảy ra với bất kỳ ai.”

Trong khoảng một thập kỷ qua, các câu chuyện về những hành động bất ngờ bỗng dưng lan truyền đã trở nên phổ biến trên mạng xã hội. Nếu bạn thường xuyên lướt Internet, bạn có thể đã thấy hình ảnh một người đàn ông lớn tuổi cầm cốc cà phê với nụ cười ngớ ngẩn trên mặt. Andras Arato, nhân vật trong bức hình đó, không bao giờ nghĩ rằng hình ảnh của mình sẽ trở thành một bức ảnh chế nổi tiếng sau khi nó được sử dụng trong một bài báo châm biếm. “Điều đó không dễ dàng”, người đàn ông Tây Ban Nha này chia sẻ. “Họ gọi tôi là người đang giấu giếm nỗi đau”.

Mỗi ngày, có người trở nên nổi tiếng theo cách mà họ không hề biết. Chẳng hạn, cặp đôi có cuộc chia tay náo nhiệt trên máy bay đã gây chú ý vào năm 2015 sau khi bị một hành khách ghi lại và chia sẻ trên Twitter. Vào tháng 12 năm ngoái, một người đàn ông 64 tuổi đã bị quay lén tại hộp đêm Fabric ở London và các bài đăng chế giễu nhảy của ông đã lan truyền rộng rãi.

Tuy nhiên, những câu chuyện không bình thường này giờ đã trở nên phổ biến hơn trong thời kỳ 'kinh tế nội dung' ngày càng phát triển. Trên khắp thế giới, hàng triệu người đang kiếm sống từ việc thu hút người theo dõi trực tuyến của họ. Đặc biệt là từ khi TikTok trở nên thành công, việc tạo ra nội dung số đã trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Giờ đây, thế giới trở thành một sân khấu và mọi người đều có thể trở thành diễn viên trong vở kịch của người khác.

Điều này đặc biệt nổi bật trong cuộc tranh cãi căng thẳng giữa quyền tự do ngôn luận của người sáng tạo nội dung và quyền riêng tư của những người khác, dù họ có thể đang ở nơi công cộng. Tình huống của TikToker Pawluk có thể không được coi là xâm phạm trong mắt những khán giả đã quen với việc theo dõi cuộc sống của người lạ trên điện thoại di động của họ.

Tuy nhiên, giáo sư truyền thông Sonia Livingstone từ Trường Kinh tế London không đồng ý với quan điểm đó. Bà nói: “Chúng ta đang sống trong một thời đại rất trực quan, nơi mà bất kỳ ai cũng có thể quay máy ảnh vào bất kỳ ai.”

Có một thách thức không dễ giải quyết là việc xác định danh tính của người sáng tạo nội dung hoặc những người có ảnh hưởng, chưa kể việc áp dụng các quy tắc đạo đức hoặc quy tắc nghề nghiệp cho họ. Việc xác định điều gì là có hại đang gây tranh cãi do hậu quả của mỗi tình huống đều khác nhau và ngưỡng chịu đựng của mỗi người cũng không giống nhau.

“Mỗi người đang sống ở các thế giới khác nhau”, Livingstone nói. “Không có khả năng mẹ tôi biết điều gì đang xảy ra trên TikTok – nhưng TikTok có thể quyết định khi nào sẽ thu hút bà vào.”

Gần đây tại Việt Nam, một câu chuyện tương tự đã gây tranh cãi trong cộng đồng liên quan đến TikToker với biệt danh Nờ Ô Nô. Trong các video của mình, người sáng tạo nội dung này luôn tạo ra những video đánh giá sản phẩm ăn uống 'độc đáo', bằng cách sử dụng ngôn từ và hành động thô tục.

Đặc biệt, trong một video có tiêu đề 'Người nghèo ăn gì - Nờ Ô Nô cho ăn đó' được đăng tải vào cuối năm ngoái, thanh niên này đã đi tìm và hỏi những người vô gia cư thích ăn món gì để mua tặng họ. Vấn đề là, trong suốt đoạn video, anh ta luôn sử dụng ngôn từ phản cảm, khiếm nhã để gọi và đánh giá hành động của những người vô gia cư. Cụ thể, một số câu như 'ngheo mà còn kén ăn' hay 'bớt nghèo lại đi, không ai giúp mãi được'. Video sau đó thu hút hàng triệu lượt xem và hàng nghìn bình luận chỉ trong một ngày. Trước áp lực từ dư luận, tài khoản này sau đó đã bị TikTok khóa vĩnh viễn.

Tuy nhiên, những hành động đó không đủ để ngăn chặn các nhà sáng tạo nội dung khác bắt chước. Với lợi ích so với rủi ro, việc tiếp cận được một lượng lớn khán giả vẫn quá hấp dẫn. Dù video của họ có 'nhạt nhẽo' đến đâu, những người sáng tạo nội dung vẫn có thể kiếm được số tiền lớn thông qua các hợp đồng tài trợ và quảng cáo.

Pawluk có hơn 3 triệu người theo dõi, mang lại thu nhập ước tính từ 150 đến 230 triệu đồng hàng tháng. Mặc dù đang học để lấy bằng kép về thiết kế và kinh doanh, nhưng anh ta đã nói với mẹ rằng trở thành một nhà sáng tạo nội dung mới là 'mục tiêu cuối cùng' của anh.

Thường thì, Pawluk sẽ hỏi mọi người liệu họ có muốn xuất hiện trong các video quay cho mạng xã hội hay không. Nếu họ từ chối, anh sẽ chỉ để lại lời chúc “một ngày tốt lành” rồi đi. Tuy nhiên, trên nền tảng của Pawluk, các tình huống thường chỉ ra rằng anh thường quay phim mà không xin phép trước, để thu được phản ứng chân thực nhất từ người lạ. Anh ta cho biết sẽ hỏi ý kiến của họ sau khi quay và hầu hết mọi người đều đồng ý, nếu không anh sẽ xóa cảnh quay theo yêu cầu.

Về trường hợp của Maree, Pawluk nói rằng người quay phim của anh đã 'cung cấp thông tin không chính xác'. Anh ta tỏ ra ngạc nhiên khi biết Maree cảm nhận video của mình như thế nào.

“Điều đó chắc chắn khiến tôi muốn đảm bảo rằng, trong tương lai, sự đồng ý sẽ được đưa ra”, Pawluk chia sẻ, phủ nhận rằng anh cố ý nhắm đến Maree như một người phụ nữ lớn tuổi làm mục tiêu.

Tuy nhiên, theo Anna Derrig, chuyên gia nghiên cứu và giảng dạy về các vấn đề đạo đức, thì hành động của Pawluk được xem là “một hình thức trộm cắp”.

“Người kể chuyện hoặc những người có ảnh hưởng trong những tình huống này thường kiểm soát được cốt truyện”, cô nói. “Khi nó đã xuất hiện trên internet, thì nó sẽ tồn tại mãi mãi.”

“Xin phép không phải là một thứ phép màu. Điều quan trọng không chỉ là sự đồng ý mà còn là sự đồng ý hiểu biết”, Derrig nói, giải thích rằng nó bao gồm việc đối tượng hiểu rõ tất cả các nguy cơ và hậu quả có thể xảy ra. Tuy nhiên, trong trường hợp lan truyền trực tuyến, những điều này rất khó đoán trước và hầu như không thể kiểm soát được.

Và loại nội dung này dễ dàng bị lợi dụng để kiếm tiền. Ngày càng có nhiều video về “hành động tử tế” nhằm vào những người nghèo đói hoặc bị bất hạnh. Những người này được cho là được 'đền đáp' bởi lòng biết ơn, nhưng thực tế họ có thể bị lợi dụng.

Dưới cái vỏ làm từ “lan tỏa lòng tốt”, một số người sáng tạo nội dung thậm chí giả làm người vô gia cư để làm cho những người đi qua cảm thấy xấu hổ vì không giúp đỡ họ.

Vào tháng 11 năm ngoái, một cặp vợ chồng lớn tuổi bị một TikToker người Úc chỉ trích công khai vì bỏ qua việc giúp mở nắp chai nước cho anh ta trong khi anh ta đang đeo địu để giữ tay bị gãy. Sau đó, Amal Awad, con gái của cặp vợ chồng, phải lên tiếng bảo vệ cha mẹ của mình.

“Họ thậm chí không nhìn thấy cái địu”, cô nói. “Họ chỉ nhìn thấy một người đàn ông cao to đang đi về phía họ cùng một người bạn. Bản năng của mẹ tôi đã phản ứng và bà ấy tiếp tục bước đi, và thực sự, tôi không trách mẹ tôi vì điều đó”.

Awad nói rằng có nhiều bình luận dưới video trên TikTok mang tính kích động và phân biệt chủng tộc. Cô đã yêu cầu TikToker gỡ bỏ video đó, nhưng anh ta từ chối, nói rằng video vẫn đang thu hút nhiều lượt xem.

Thế giới có thể đang tiến gần đến một điểm uốn khác biệt. RanH giới giữa thế giới trực tuyến và thực tế đã trở nên rõ ràng hơn kể từ đại dịch. Nhưng người dẫn đầu trên mạng xã hội hiện nay là thế hệ Z, hay còn gọi là GenZ. Không ngẫu nhiên mà hầu hết nạn nhân của những video “nhận like từ lòng thương cảm” đều từ TikTok. Bởi đó là nơi mà những người rất trẻ có thể đăng bài mà không có sự giám sát. Và nơi mà không có nghi thức hay truyền thống đạo đức như các nền tảng mạng xã hội khác.

Hiện vẫn chưa có động lực đủ mạnh để các nền tảng này loại bỏ nội dung theo yêu cầu, hoặc bắt họ tuân theo các tiêu chuẩn như các nhà xuất bản truyền thống phải tuân theo.

Sau sáu tháng, Maree vẫn mơ hồ về cách mình đã tương tác với internet và mạng xã hội. Bà nói rằng bản thân đã “vượt qua con bão” của mình. Bà cảm thấy vui mừng khi thấy sự cá nhân hóa và việc đứng lên chống lại những TikToker đạt được hàng triệu sự đồng cảm.

Maree vẫn chỉ trích Pawluk: “Tôi thực sự nghĩ rằng điều đó đáng khinh. Có lẽ tôi là người cổ hủ… nhưng nhiều người không nhận ra rằng đó là việc kiếm tiền, không phải là hành động tốt”.

Bà vui mừng vì đã thách thức những “âm mưu khác”. Nhưng Maree cũng lo lắng về việc những kỳ vọng về quyền riêng tư đang suy giảm, bởi thế hệ trẻ có thể không nhận biết và hiểu được hậu quả của những gì họ chia sẻ.

Bà biết rằng video của Pawluk vẫn tồn tại, thu hút nhiều lượt xem và bình luận hơn. “Nhưng tôi không còn quan tâm nữa”, Maree nói. “Tôi biết nó vẫn tồn tại. Nhưng đó không phải là tôi”.

Tham khảo TheGuardian