'Hồ' - Tấm gương phản chiếu nỗi đau của Nhật Bản

“Có một người xấu xí… Nói ra thì e là vô lễ nhưng có lẽ vì hắn xấu quá nên mới trở thành thi sĩ”. Kawabata mở đầu truyện ngắn Shashin (Bức ảnh) bằng hình ảnh một nghệ sĩ với “khuôn mặt không chơi được”. Tự nhận mình là một du khách “sinh ra từ vẻ đẹp Nhật Bản”, ông dành cả cuộc đời để tìm kiếm cái đẹp, vì vậy dễ hiểu vì sao ông lại ghét những thứ xấu xa, nhơ bẩn, quái dị quanh mình.

Quan niệm cực đoan ấy đã đẩy Kawabata vào nhiều sai lầm trong cuộc đời, và điều đáng tiếc nhất là việc ông phê phán D. Osamu là “tác giả mang mùi cuộc sống hạ đẳng”. Trong diễn từ Nobel, Kawabata một lần nữa xoáy sâu vào mối xung đột với người đã khuất khi chỉ trích: “Dù thế giới có xa lạ thế nào, tự sát cũng không dẫn đến giải thoát. Người tự sát dù cao thượng đến đâu cũng chưa phải là người thông tuệ. Không phải Akutagawa, không phải Dazai Osamu (1909-1948), người tự sát sau chiến tranh, không ai tự sát khiến tôi cảm thấy thấu hiểu hay thông cảm”. Rồi ông đã chọn cái chết bằng hơi độc trong sự cô đơn.

Tác giả Yasunari Kawabata

Phải đến năm 1972, những nỗi buồn từ chiến tranh, bệnh tật, và cuộc sống cá nhân mới chính thức đánh gục Kawabata. Nhưng những dấu hiệu bi kịch đã xuất hiện từ khi ông viết Sebazuru (Ngàn cánh hạc), Yama no Oto (Tiếng rền của núi) và đặc biệt là tiểu thuyết ngắn Mizuumi xuất bản năm 1954 (bản dịch Hồ, NXB Văn học, Nhã Nam, 2016). Giống như Tiếng rền của núi, Hồ là một tiểu thuyết kỳ ảo với thế giới ma mị nơi ranh giới giữa thực và mộng bị xóa nhòa. Trong đó, yếu tố kỳ ảo dường như chỉ là “chiếc mặt nạ không tốt, nghệ thuật không tốt” che đậy những lời bộc bạch của Kawabata về cuộc đời ông và sự sụp đổ của những niềm tin về đất nước và con người Nhật Bản mà ông từng níu giữ trong suốt thời kỳ Thế chiến thứ hai. Nhân vật chính của Mizuumi là Gimpei có thể xem là một bản sao “lỗi” của Kawabata khi ông lấy cuộc đời mình làm nguyên mẫu xây dựng hình tượng gã đàn ông quái gở có sở thích săn tìm những người phụ nữ đẹp. Giống như Kawabata, Gimpei từng là đứa trẻ mồ côi, sống cơ cực với gia đình nhà dì, yêu văn chương và mỹ nhân. Nhưng như đã nói, Mizuumi không phải là một tự truyện, Kawabata – nhà văn am hiểu Phật học đã “tự đầu thai” mình trong kiếp sống của Gimpei. Hay nói cách khác, Kawabata tạo ra hiệu ứng cánh bướm trong Hồ khi cho Gimpei trẻ hơn mình khoảng 20 tuổi, trực tiếp tham gia Thế chiến thứ hai – cuộc chiến mà tác giả đã “rũ bỏ trách nhiệm” của một người Nhật “chân chính”. Trong Hồ, Gimpei trở thành lính hèn nhát, kẻ giết con mới sinh, thầy giáo dạy văn hư hỏng, kẻ biến thái rình rập phụ nữ, nhưng tệ nhất là y đã thành “kẻ hạ đẳng” thay vì hóa thân thành Kawabata – nhà văn đức cao vọng trọng, thờ ơ với chiến cuộc. Trong Mizuumi, Gimpei không phải kẻ hạ đẳng duy nhất khi chiến tranh làm sụp đổ hoàn toàn căn tính dân tộc Nhật Bản, cướp đi những người con ưu tú và để lại những ông lão già nua, nam sinh yếu đuối thiếu sức sống. Cứu cánh cuối cùng của họ là cái đẹp, chính xác hơn là các mỹ nhân. Song cuối cùng, từng người tình cũng bỏ Gimpei, lão Arita, cậu sinh viên vì Mizuno, không ai trong số họ cứu được sự mục ruỗng đã ăn sâu trong những người đàn ông yếu đuối.

Thực tế, những dấu hiệu của khủng hoảng căn cước và sự sụp đổ của ý thức hệ nam quyền tại Nhật Bản đã xuất hiện từ sớm trong văn học hiện đại của đất nước này. Chế độ đẳng cấp vẫn tồn tại trong xã hội Nhật Bản hiện đại đã gạt bỏ thái độ sống tiêu cực, tự hủy hoại của những nhà văn mang tư tưởng hiện sinh, nhân văn như Akutagawa và đặc biệt là “vô lại phái” của D. Osamu. Họ bị lãng quên, khinh thường bởi những tài năng khác như Kawabata – người tự cho mình có sức mạnh tinh thần của Thiền đạo để vượt qua thử thách của cuộc sống. Thất bại của Nhật Bản trong Thế chiến thứ hai khiến họ một lần nữa bị cộng đồng quay lưng. Nhưng những lời tiên tri của Cassandra nhanh chóng thành hiện thực. Đúng như nhận định của R. Benedict trong Hoa cúc và gươm, người Nhật mất tinh thần khi những kế hoạch, trật tự của họ sụp đổ.

Mizuumi có thể xem là tiểu thuyết đầu tiên và duy nhất mà Kawabata công khai thừa nhận sự thất bại của mình trong cuộc chiến chống lại những “nghiệp” mà ông từng xem thường, vô cảm. Dù mang tên đẹp và êm đềm đậm chất Thiền đạo, Mizuumi lại là một mặt hồ lạnh giá, soi chiếu từng ngóc ngách nội tâm phức tạp với những phức cảm bệnh hoạn của Gimpei – cái bóng của Kawabata. Trong Mizuumi, hồ nước ở làng mẹ Gimpei cũng là nơi chứng kiến mối tình đầu đơn phương của hắn, nơi hắn phát hiện sự độc ác, ti tiện của mình khi âm mưu dìm chết chị họ Yaoi dưới làn băng giá. Vì điều này, Gimpei trở thành kẻ “đánh mất quê hương”, đi tìm hình bóng Yaoi trong những thân phận đàn bà khác. Song cuộc kiếm tìm của Gimpei thực chất là cuộc chạy trốn cái xấu của bản thân, nhưng rồi hắn thất vọng khi những người đàn ông quanh mình cũng suy đồi, tồi tệ và hèn yếu. Ngay cả những kẻ ra trận, “những anh hùng” của Nhật Bản dưới mắt Gimpei cũng chỉ là những kẻ chơi gái, bỏ mặc tình nhân sinh nở, bệnh tật trong thù hận.

Mizuumi và cuộc đời bi thảm của Kawabata đã chứng minh một sự thật tuyệt vọng rằng cái đẹp là vô ích, không thể cứu rỗi thế giới, thay đổi xã hội khi những kẻ truy tìm chúng chỉ là những cá nhân trống rỗng như gã thợ ảnh trong phim Blowup của đạo diễn Antonioni. Và đằng sau đó là câu hỏi về vai trò và ý nghĩa của nghệ thuật khi chúng không còn cần thiết trong một xã hội tinh thần đã hỏng hóc, rệu rã và vỡ vụn.

Hải Đăng - Mytour (Read Station)