'Hồi Ký về Nghệ An' - Sách về vùng đất Nghệ An

“Hồi Ký về Nghệ An” được Le Breton viết trong thời gian ông làm việc tại trường Quốc học Vinh (Collège de Vinh, 1924-1928), dựa trên kinh nghiệm từ các chuyến tham quan dã ngoại, sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, học trò và sự nỗ lực nghiên cứu, tổng hợp, phân tích tư liệu của ông.

Trong cuốn sách này, giáo sư sử học Hippolyte Le Breton đã chia vùng An Tịnh thành nhiều “xứ” dựa trên góc độ địa lý-lịch sử, địa lý-văn hóa, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Bên cạnh phần giới thiệu, mở đầu và kết luận, tác phẩm còn có hai Phần lớn (một số bản dịch khác gọi là Chương); Phần II có tới tám chương. 

Đây thực sự là một công trình ấn tượng về tư liệu; khoa học về phương pháp nghiên cứu, diễn giải, và đặc biệt về tâm huyết, trí tuệ, như ông đã dẫn dắt chính mình: “Hiểu là yêu; yêu là hiểu. Hai khái niệm này gắn kết với nhau, cần một bàn tay mạnh mẽ và khéo léo để liên kết chúng”. Nhiều người khi tiếp xúc với tác phẩm này đã thấy giá trị không thể phủ nhận của nó.

Giáo sư Le Breton để lại một công trình lớn về An Tịnh, bao gồm cả nghiên cứu sâu sắc, dày 372 trang, với gần 200 hình ảnh, trong đó có một số chụp từ máy bay. Tác giả, được đào tạo ở Pháp, sử dụng phương pháp làm việc hiệu quả, kết hợp với các công nghệ hiện đại như máy ảnh, máy bay hỗ trợ, bản đồ chính xác, và sự hỗ trợ từ các lĩnh vực khoa học khác như địa chất, địa động học, và địa lý cổ điển... Trong 4 năm ở Vinh, kết hợp với môn sử học, giáo sư đã dẫn dắt hàng trăm học trò đi khắp nơi để nghiên cứu, ghi chép dưới dạng các buổi học thực tế. Ông cũng tận dụng sự hợp tác từ nhiều học giả địa phương như cụ Nguyễn Đức Tánh (Tú Tánh, từ làng Hoành Sơn), cụ Nguyễn Mai (tiến sĩ, quê xã Tiên Điền); và cả một nhóm trí thức trẻ hỗ trợ giáo sư như Nguyễn Văn Tố (Viện Viễn đông Bác cổ-Hà Nội), Lê Thước (giáo sư Quốc học Vinh)... Ngoài ra còn hai tổ chức chuyên môn như Viện Viễn đông Bác cổ (Ecole Franỗaise de L’extreme Orient) và hội bạn xứ Huế cũ (Societé des Amis du Vieux Huế) đã cung cấp tư liệu và khuyến khích giáo sư. Từ những bài báo này, giáo sư sưu tầm và biên soạn để xuất bản “An Tĩnh xưa” (Le Lieux An Tinh) vào năm 1936.

Mặc dù vậy, Le Breton cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Là người nước ngoài, đối diện với sự khác biệt ngôn ngữ, và chỉ ở lại Vinh trong thời gian ngắn (chỉ 4 năm). Công việc dịch thuật các văn kiện Hán Nôm phải thông qua sự giúp đỡ của người dịch từ tiếng Việt sang tiếng Pháp. Mỗi khi đi vào các làng xã, mặc dù có sự tham gia của học trò, sự kiêng kỵ, cảm giác lạ lẫm vẫn hiện diện, bởi vì mọi người vẫn nhìn vào giáo sư với ánh mắt của một “người Tây thực sự”, một người Tây phục vụ chế độ thực dân.

“An Tĩnh Xưa” được dịch bởi Nguyễn Bân trong những năm 1970, 1980; ban đầu chỉ dùng làm tài liệu cho bản thân và bạn bè, và sau đó được dịch kỹ càng hơn vào năm 1991 và xuất bản vào năm 1997.

Ông Võ Hồng Hải - Tiến sĩ Văn hóa học, Trưởng Ban Tổ chức tỉnh ủy tỉnh Hà Tĩnh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa tỉnh Hà Tĩnh đánh giá rằng đây là một bản dịch đáng tin cậy về các tác phẩm khoa học - chính xác, trung thực, và trung thành với nguyên tác... Bên cạnh trình độ Pháp ngữ, Nguyễn Bân còn là một chuyên gia địa phương có hiểu biết sâu sắc về địa lý, lịch sử, và văn hóa của Nghệ An, một người luôn làm việc chăm chỉ, kiên nhẫn và, quan trọng hơn nữa, một người mê đắm, say mê với vùng đất Hồng Lĩnh - Lam Giang, quê hương thứ hai của ông.

“An Tịnh Xưa” được đánh giá cao bởi các học giả, là một tác phẩm quý giá về lịch sử, không chỉ là nguồn tư liệu phong phú về Nghệ An mà còn là ví dụ mẫu về phương pháp nghiên cứu đa dạng, dựa trên tri thức từ nhiều ngành, nhiều tài liệu khác nhau. Cuốn sách là một phần của bộ sưu tập “Hiểu Việt Nam qua tư liệu Pháp ngữ” của Omega Plus.

'   VỀ TÁC GIẢ   '

Hippolyte Le Breton sinh năm 1881 tại Le Havre (Normandie). Ông đã học ở trường Sư phạm Rouen, trường Sư phạm Jules Ferry, và sau đó đến Đông Dương vào ngày 25/10/1908 bằng đường biển (mất khoảng 25 ngày); sau đó, ông giảng dạy và làm hiệu trưởng tại nhiều trường khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, và cuối cùng ông làm việc tại trường Trung học Albert Sarraut ở Hà Nội. Ông đã nghỉ hưu vào ngày 12/6/1936, sau đó trở về Pháp; tuy nhiên, đến nay vẫn chưa xác định được năm ông qua đời.

Trong 28 năm ở Việt Nam, bên cạnh công việc dạy học và quản lý, ông còn dành thời gian để điều tra và viết sách, đã công bố tổng cộng 29 công trình nghiên cứu trên các tạp chí như Đông Dương (Revue Indochinoise), Nam Phong, Thái Bình Dương (Revue du Pacifique), và Tập san Những người bạn cố đô Huế; ngoài ra, ông còn chuẩn bị 9 tác phẩm...

Hầu hết các tác phẩm của ông đều thuộc lĩnh vực nghiên cứu địa chí, lịch sử, văn hóa; đặc biệt, ông tập trung nhiều vào Thanh Hóa, với 9 tác phẩm, và cũng rất quan tâm đến An - Tĩnh, với 8 công trình đã xuất bản.