'Homo Deus'- Triết lý về tương lai: Dữ liệu sẽ ảnh hưởng đến tự do của con người như thế nào?

Trọng tâm của cuốn sách này là một ý tưởng tuy đơn giản nhưng lạnh lùng: con người sẽ trải qua biến đổi trong thế kỷ 21 khi trí tuệ đã được tách ra khỏi ý thức. Chúng ta sẽ không tạo ra những cỗ máy có cảm xúc, chỉ đơn giản là ý thức. Robot sẽ không yêu nhau (nhưng chúng ta có thể yêu robot). Thay vào đó, chúng ta đã tạo ra những máy móc - các hệ thống xử lý dữ liệu khổng lồ - có thể hiểu được cảm xúc của chúng ta tốt hơn cả chúng ta: đó là trí tuệ. Công cụ tìm kiếm Google không có niềm tin và mong muốn riêng, không quan tâm những gì chúng ta tìm kiếm và không cảm thấy tổn thương bởi hành vi của chúng ta. Nhưng Google có thể xử lý hành vi của chúng ta để biết những gì chúng ta muốn trước cả khi chúng ta biết mình muốn gì. Thực tế này có thể thay đổi ý nghĩa của con người.

Trong cuốn sách trước đó của Yuval Noah Harari, cuốn sách bán chạy nhất toàn cầu Sapiens (Sapiens - Lược sử loài người, Omega+), đã đặt ra 75.000 năm lịch sử nhân loại cuối cùng để nhắc nhở chúng ta rằng không có gì đặc biệt hay cần thiết về việc chúng ta là ai. Chúng ta chỉ là những điều ngẫu nhiên. Homo sapiens chỉ là một trong những cách khả dĩ để trở thành con người, một sự đột phá tiến hóa giống như mọi sinh vật khác trên hành tinh. Cuốn sách kết thúc với ý nghĩ rằng câu chuyện về Homo sapiens có thể sắp kết thúc. Chúng ta đang ở đỉnh cao sức mạnh nhưng chúng ta cũng có thể đã đạt đến giới hạn của nó. Cuốn sách Homo Deus đã một lần nữa khai thác ý kiến này để giải thích cách khả năng kiểm soát thế giới xung quanh chúng ta lại biến chúng ta thành một dạng mới của sinh vật.

Bằng chứng về quyền lực của con người trên toàn cầu: chúng ta không chỉ chinh phục tự nhiên mà còn đánh bại những kẻ thù tệ hại nhất của loài người. Chiến tranh dần trở nên lỗi thời; nạn đói ít hơn; dịch bệnh dần rút lui khắp nơi trên thế giới. Chúng ta đã đạt được những thành công này bằng cách xây dựng mạng lưới phức tạp hơn bao giờ hết, coi con người như những đơn vị dữ liệu. Khoa học tiến hóa dạy ta rằng, một cách nào đó, chúng ta chỉ là các thuật toán: con người cũng là máy xử lý dữ liệu. Bằng cách thao tác dữ liệu, chúng ta có thể kiểm soát số phận của mình. Vấn đề là các thuật toán khác - các thuật toán mà chúng ta đã tạo ra - có thể làm điều đó hiệu quả hơn nhiều so với chúng ta. Đó là những gì Harari nói về việc 'tách rời' trí thông minh và ý thức. Cuộc sống hiện đại được xây dựng dựa trên ý tưởng rằng mỗi cá nhân con người là nguồn gốc của ý nghĩa cũng như quyền lực. Con người sẽ trở thành những người quyết định về điều gì sẽ xảy ra với chính họ: bầu cử, mua sắm, yêu đương. Nhưng điều đó đã không còn nữa.

Những điều này thực tế không còn mới lạ. Mô hình nhà nước hiện đại tồn tại được khoảng 400 năm và thực chất chỉ là một máy xử lý dữ liệu khác. Năm 1651, triết gia Thomas Hobbes gọi nó là “automaton” (cũng chính là cái mà chúng ta gọi là robot). Đặc điểm của robot đó là sức mạnh nhưng cũng vô cảm: chính quyền không có lương tâm, điều này cho phép họ thực hiện những hành động đáng sợ nhất. Thay đổi duy nhất là máy móc đã trở nên hiệu quả hơn nhiều so với chính quyền. Đó là điều mà Harari đã chỉ ra trong tác phẩm của mình: Chính phủ nhận ra rằng việc bắt kịp với tiến bộ công nghệ gần như là không thể. Xã hội hiện đại thì hoàn toàn ngược lại: mọi thứ diễn ra quá nhanh, đến mức không thể tưởng tượng nổi tương lai có thể như thế nào. Vào năm 1800, ta có thể tưởng tượng được thế giới của năm 1900 và cách chúng ta sống trong xã hội đó. Đó là lịch sử: một chuỗi các sự kiện mà con người là nhân vật chính. Nhưng thế giới của năm 2100 gần như không thể tưởng tượng nổi. Chúng ta không biết chúng ta sẽ ở đâu, nếu chúng ta vẫn còn tồn tại. Chúng ta thậm chí có thể đang xây dựng một thế giới không có chỗ cho chính mình.

Với một dự cảm đáng chú ý như vậy, tại sao chúng ta không nỗ lực hơn để ngăn chặn điều đó xảy ra? Harari cho rằng niềm tin hiện đại vào việc mỗi cá nhân chịu trách nhiệm về số phận của họ không gì khác ngoài một sự mơ hồ của lòng tin. Sức mạnh thực sự luôn gắn liền với mạng lưới. Cá nhân con người là những sinh vật tương đối bất lực, không thể sánh kịp với sư tử hoặc gấu. Do đó, việc hình thành các nhóm chính là cách mà con người tiếp quản hành tinh này. Những nhóm này - các tập đoàn, tôn giáo, tiểu bang - hiện nay là một phần của một mạng lưới rộng lớn các luồng thông tin được kết nối với nhau. Do đó, việc tìm ra một điểm kháng cự - nơi những đơn vị nhỏ có thể đứng lên để tạo ra một phong trào thông tin nhằm thay đổi thế giới này luôn là điều khó khăn hơn bao giờ hết.

Một số người đã từ bỏ cuộc chiến. Thay vì các nguyên lý sáng lập của hiện đại như tự do, dân chủ và quyền tự chủ cá nhân, thì đã có một tôn giáo mới: Chủ nghĩa dữ liệu. Những “tín đồ” của chủ nghĩa dữ liệu đặt niềm tin vào thông tin bằng cách khuyến khích mọi người coi đó là nguồn duy nhất có giá trị. Chúng ta là những gì chúng ta đóng góp vào việc xử lý dữ liệu. Điều này mang lại một ưu thế rõ ràng: chúng ta sẽ ít phải đối mặt với các trở ngại hơn để có được những gì chúng ta muốn, bởi vì thông tin cần thiết để cung cấp có thể truy cập ngay lập tức. Sở thích và kinh nghiệm của con người sẽ được hợp nhất. Tuổi thọ cũng sẽ được tăng cao. Các nhà dữ liệu học tin rằng bất tử chính là biên giới tiếp theo sẽ bị vượt qua. Nhưng nhược điểm của nó cũng rõ ràng. Ai sẽ còn là 'chúng ta' nữa đây? Sẽ không còn lại gì giá trị ngoài những 'điểm thông tin' đơn thuần.

Các công ty và chính phủ sẽ tiếp tục tôn trọng sự riêng tư và nhu cầu cá nhân của con người, nhưng để phục vụ họ, họ sẽ cần phải 'biến chúng ta thành những sinh vật sống' và rồi con người sẽ bị theo dõi bởi các thuật toán mạnh mẽ. Cũng sẽ có các khía cạnh chính trị trong chủ trương này, nơi những người chấp nhận sớm - hoặc những cá nhân đầu tiên đồng ý tham gia dự án Dữ liệu - sẽ nắm giữ sức mạnh thực sự và hầu như không thể bị thách thức. Để được bước chân vào giới siêu trí tuệ mới này sẽ là điều đặc biệt khó khăn. Bạn cần phải đặc biệt thông minh, cộng với sự không sợ hãi kết nối bản thân với trí tuệ nhân tạo. Sau đó bạn sẽ trở thành một trong số những 'Thần' mới. Đó thực sự là một tương lai đáng sợ, nơi chỉ một số ít 'linh mục' của những người có quyền tiếp cận với nguồn kiến thức cao cấp, và phần còn lại của nhân loại chỉ đơn giản là các công cụ trong các kế hoạch lớn.

'Tương lai có thể là một bản nâng cấp của quá khứ xa xưa: Ai Cập cổ đại sử dụng sức mạnh của Facebook.'

'Harari không dám dự đoán những tưởng tượng kỳ lạ như vậy sẽ xảy ra. Sau cùng, chúng ta không thể biết được tương lai. Ông nhấn mạnh ý nghĩa của những ý tưởng này đối với mối quan hệ hiện tại giữa con người và động vật. Nếu trí thông minh và ý thức bị tách rời, con người sẽ rơi vào tình cảnh giống như các loài động vật khác: bị chi phối bởi những người sở hữu trí thông minh vượt trội. Harari không lo lắng quá nhiều về viễn cảnh robot đối xử với con người như con người đối xử với ruồi, với sự thờ ơ và bạo lực. Thay vào đó, ông muốn chúng ta suy nghĩ về cách chúng ta đối xử với động vật trong các hệ thống canh tác công nghiệp. Lợn sẽ chịu ảnh hưởng khi sống trong điều kiện chật chội hoặc bị tách rời khỏi con cái của chúng. Nếu chúng ta cho rằng sự đau khổ này không đáng kể vì không liên quan đến trí thông minh, thì chúng ta đang tự hại bản thân và sẽ phải trả giá sau này.'

'Đây là một cuốn sách thông minh, đầy kiến thức sâu sắc và trí tuệ xuất sắc. Nhưng như Harari đã thừa nhận, đó chỉ là sự thông minh của con người và không có gì đặc biệt. Với tiêu chuẩn của những máy móc siêu việt, những lý luận này có thể chỉ là thứ tầm thường với dữ liệu còn hạn chế. Giá trị thực sự của cuốn sách đến từ ý thức đặc biệt mà nó mang lại. Homo Deus - Lược sử tương lai là một cuốn sách kỳ lạ và mới mẻ. Harari quan tâm đến số phận của động vật trong thế giới con người, nhưng ông viết về triển vọng cho Homo sapiens trong một thế giới dữ liệu với sự phụ thuộc cao cả. Cuốn sách ẩn chứa một sự hấp dẫn sâu sắc và khó có thể tưởng tượng ai có thể đọc nó mà không cảm thấy cuốn hút. Nietzsche từng viết rằng nhân loại đang bắt đầu hành trình trên một biển rộng lớn, và giờ đây, chúng ta đã bỏ lại đạo đức Kitô giáo phía sau. Homo Deus khiến ta cảm thấy như con người đang đứng trước một vách đá sau một hành trình dài và gian khổ, nhưng cuộc hành trình đó dường như không còn ý nghĩa. Chúng ta sắp bước vào cõi thần thánh.'

'Theo The Guardian.'