Hướng dẫn bước vào thế giới của sử thi vĩ đại của loài người

 Trong thời gian làm ngoại giao, nhà văn Hồ Anh Thái đã dành nhiều năm tìm hiểu về Ấn Độ. Ông chia sẻ thông tin về tác phẩm sử thi Mahabharata nói chung và cuốn Mahabharata dưới dạng hình ảnh - Câu chuyện sử thi lớn nhất của Ấn Độ cụ thể.

Khơi gợi cảm hứng cho người đọc khi khám phá sử thi

- Là một nhà ngoại giao đã từng làm việc tại Ấn Độ, tôi nhận thấy tầm quan trọng của 'Mahabharata' trong đời sống văn hóa của quốc gia này như thế nào?

- Vào năm 1988, tôi đến Ấn Độ cùng lúc với việc truyền hình bắt đầu phát sóng bộ phim đa tập Mahabharata. Vào mỗi sáng Chủ nhật, các đường phố trở nên trống trơn khi mọi người đều ngồi trước màn hình TV. Các báo còn đưa tin về việc diễn ra cuộc họp vào buổi sáng Chủ nhật được chuyển đến buổi chiều vì mọi người đã quyết định không bỏ lỡ một tập của bộ phim Mahabharata. Bộ phim này kéo dài gần một trăm tập và được chiếu suốt hơn hai năm.

Trên lục địa Ấn Độ, có hàng chục nghìn ngôi đền được xây dựng để tưởng nhớ những nhân vật trong sử thi như Krishna, hoặc năm anh em Pandava. Tôi đã đi qua một số bang trên lãnh thổ Ấn Độ, thăm quê hương của Krishna ở Mathura. Kinh đô Indraprastha xưa nay đã trở thành Thành Cổ ở thủ đô New Delhi. Ngay cả bãi chiến trường Kurukshetra, nơi diễn ra cuộc chiến kéo dài mười tám ngày, cũng chỉ cách thủ đô khoảng hơn 100 km.

Cái tên Mahabharata, nghĩa là 'Đại Tộc' hoặc 'Đại Ấn', khi phân tích từng phần của từ: Maha có nghĩa là to lớn (đại), Bharata là tổ tiên của dân tộc Ấn Độ. Do dân tộc Ấn Độ rất trung thành với gia đình và có phần lãng quên thế giới bên ngoài, việc họ yêu thích và thuộc lòng những câu chuyện về gia đình là điều tự nhiên.

Mọi người Ấn Độ đều quen thuộc với những câu chuyện trong sử thi này. Những câu chuyện này dạy cho con người cách trở thành vua, tôn trọng cha mẹ, cách đối xử với người khác, và cách tôn trọng thiên nhiên, từ dòng sông Hằng linh thiêng đến cây cỏ ở muông thú.

Sử thi không chỉ kích thích trí tưởng tượng của dân gian mà còn trở thành nguồn cảm hứng cho các trò chơi, câu đố. Các tác phẩm văn học và nghệ thuật thường lấy sử thi làm cơ sở để sáng tạo, biểu diễn, hoặc chuyển thể thành phim...

Dù đã xuất hiện nhiều sách về 'Mahabharata', điều đặc biệt của 'Mahabharata bằng hình' là gì?

Khi dịch sang tiếng Anh, sử thi này có độ dài gấp mười lần tổng chiều dài của Iliad và Odyssey, và gấp hai mươi lần Kinh Thánh. Theo dòng lịch sử, đã có hàng trăm phiên bản kể lại câu chuyện này, và nhiều nhà văn hiện đại của Ấn Độ, trong đó có Tagore, cũng đã viết lại từng phần trong Mahabharata. Có những bản rút gọn chỉ vài trăm trang hoặc một nghìn trang được xuất bản.

Năm 1979, chúng ta đã có một bản dịch rút gọn khoảng 500 trang. Nhưng đến nay, chỉ một số ít ngôn ngữ phổ biến mới có thể dịch toàn bộ Mahabharata, phần còn lại phải lòng với những bản rút gọn.

Mahabharata bằng hình của hãng DK ở Anh là một nỗ lực độc đáo. Đây là công trình của một nhóm tác giả Ấn Độ gồm các nhà văn, nhà thần thoại học, và họa sĩ. Sách không chỉ tóm tắt nội dung sử thi mà còn minh họa bằng hơn một nghìn hình ảnh rực rỡ, kèm theo những bức tranh và tượng cổ hiếm hoi.

Sách không chỉ là sự kể lại câu chuyện thiên sử mà còn là sự phân tích sâu sắc về nhân vật, sự kiện, và nghi lễ cổ truyền cùng những địa danh quan trọng. Hình ảnh sinh động và tuyệt vời cũng giúp kích thích trí tưởng tượng và tạo động lực cho người đọc khi tiếp xúc với sử thi.

Giới thiệu văn hóa Ấn Độ cho người Việt

- Anh có thể chia sẻ về công việc biên tập bản dịch “Mahabharata theo hình thức hình ảnh'?

- Người dân Ấn Độ coi Mahabharata như một tác phẩm thiêng liêng, còn tôi, qua bao nhiêu nơi, vali tôi luôn cất giữ một bản sử thi tóm tắt, coi đó như một phần thiêng liêng của mình. Tôi mong muốn một ngày nào đó có thể tự tay dịch một bản sử thi tóm tắt khoảng 500 trang, nhưng chưa có cơ hội thực hiện. Vì vậy, tôi rất phấn khích khi Công ty Sách Đông A yêu cầu làm phần biên tập cho dự án này.

Tôi cố gắng làm cho bản dịch trở nên chính xác hơn - không có dịch giả nào có thể tuyên bố mình đã hiểu rõ toàn bộ văn hóa của Ấn Độ. Tôi cũng cố gắng chỉnh sửa lời dịch sao cho vừa mang hơi thở cổ điển lại vừa phản ánh được tinh thần hiện đại, để thu hút độc giả hiện đại hôm nay.

Người dịch là chị Lê Thị Oanh, đã từng làm việc tại New Delhi và đam mê văn hóa Ấn Độ. Tôi đã đưa ra góp ý cho người dịch, tránh việc gây tranh cãi bằng cách sử dụng các thuật ngữ cổ của Ấn Độ thông qua việc chuyển từ Hán-Việt.

Người dịch sử dụng 'Càn Thát Bà' thay cho 'Gandharva', 'La Sát' thay cho 'Rakshasa', 'quỷ Dạ Xoa' thay cho 'Yaksa' - tôi quyết định phục hồi từ nguyên bản thay vì sử dụng phiên âm Hán-Việt. Cách phiên âm này vẫn chưa được thống nhất, ví dụ như ai là Dạ Xoa, ai là La Sát vẫn còn tranh cãi.

Mục đích của những người biên soạn sách là để người đọc tiếp cận và dần dần quen thuộc với từ nguyên của Ấn Độ.

Ngoài ra, chúng tôi tiếp tục giữ lại các từ đã được Việt hóa từ lâu và khá quen thuộc với người Việt, ví dụ như sử dụng từ 'kinh Vệ Đà' thay cho từ gốc là 'Veda'.

- Ông nghĩ rằng cuốn sách 'Mahabharata bằng hình - Thiên sử thi vĩ đại nhất của Ấn Độ' có ý nghĩa gì đối với độc giả Việt Nam?

- Người Việt Nam quen thuộc với các nhân vật trong Tam Quốc, Tây du ký, trong đó Tôn Ngộ Không được lấy cảm hứng từ tướng khỉ Hanuman của Ấn Độ. Tuy nhiên, khi nghe đến về các thần như Brahma, Shiva, Vishnu, Ganesha... cùng với các phong tục, sách cổ và truyền thuyết của Ấn Độ, người Việt cảm thấy khá bỡ ngỡ.

Thêm một chút văn hóa Ấn Độ vào cuộc sống của người Việt cũng là một điều hạnh phúc. Dù sử thi dài nhất của nhân loại này đã được rút gọn, nhưng vẫn đủ để thấy được sức mạnh vĩ đại của nó.

Theo Zing News