Buzz
15 ngàn đô la là giá của một lít chất lỏng màu xanh lam được đựng trong những chiếc bình đơn giản như bạn có thể nhìn thấy trong bức ảnh ở trên. Đó chính là huyết của loài sam biến - một trong những loại chất lỏng đắt đỏ nhất trên hành tinh với nhu cầu cực kỳ cao, được áp dụng trong nhiều lĩnh vực thiết yếu.Huyết của sam được sử dụng để phát hiện các vi khuẩn gram âm nguy hiểm như Escherichia coli (E. coli) trong các loại thuốc tiêm, các thiết bị cấy ghép trong lĩnh vực y tế (như khớp gối nhân tạo,...), và các dụng cụ y tế như dao mổ, kéo, kẹp,... Các thành phần có trong huyết của loài sam có những đặc tính độc đáo và quý giá trong việc phát hiện nhiễm trùng, làm tăng nhu cầu sử dụng trên toàn cầu gần như không có giới hạn.
Trong tiêm chủng, cấy ống, tạo chi nhân tạo, phẫu thuật,... huyết sam đều cần thiết
Theo các nhà khoa học, một trong những yếu tố quan trọng trong huyết sam là chất chống đông máu, được biết đến với tên gọi Limulus Amoebocyte Lysate (LAL). LAL được sử dụng để phát hiện các loại vi khuẩn gram âm như E. coli, có hại cho sức khỏe con người. Vi khuẩn gram âm thường chứa endotoxin trong tế bào của chúng, và LAL trong huyết sam được sử dụng để phát hiện chúng. Trong khi đó, vi khuẩn gram dương thì không có endotoxin trong tế bào của chúng.
Nguồn cung huyết sam không phải là không giới hạn
Trước nhu cầu lớn này, các nhà khoa học lo ngại rằng ngành y học sẽ đưa huyết sam vào tình trạng nguy cơ bị cạn kiệt. Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế đã lập ra một tiểu bang để theo dõi tình trạng cung cấp huyết sam từ năm 2012 nhằm giám sát việc sử dụng hợp lý của nó. Họ xếp loài sam vào mức độ 'dễ bị tuyệt chủng' ở Mỹ, nguy cơ cao hơn so với thang đánh giá của Sách đỏ năm 1996. Họ dự đoán rằng dân số sam có thể giảm 30% trong 40 năm tới và nguy cơ này thay đổi tùy theo khu vực trên thế giới.
Không chỉ ở Hoa Kỳ, tình trạng của quần thể huyết sam cũng tương tự ở khu vực châu Á Thái Bình Dương. Loài huyết sam có nguồn gốc từ châu Á, được biết đến với tên khoa học là Tachypleus, cũng chứa huyết chứa một loại chất thử gọi là Tachypleus Amoebocyte Lysate (TAL). Tuy nhiên, các khu vực biển ở Trung Quốc, Nhật Bản, Singapore, Đài Loan và Hong Kong - những nơi từng tập trung nhiều quần thể huyết sam - hiện đang chứng kiến sự suy giảm đáng lo ngại. Nếu quần thể huyết sam giảm sút, không chỉ là vấn đề bảo tồn thiên nhiên mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, vì LAL hiện là phương pháp duy nhất để phát hiện vi khuẩn gram âm trong lĩnh vực y tế.
Một số công ty đã đề xuất giải pháp thay thế bằng các hợp chất tổng hợp gọi là rFC để phát hiện endotoxin trong vaccine, thuốc tiêm hoặc dụng cụ y tế,... nhưng cho đến nay, LAL vẫn là phương pháp duy nhất được FDA chấp nhận.
Những nguy cơ trong việc đánh bắt dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cho huyết sam
Ủy ban quản lý nguồn lợi từ biển của Hiệp hội các bang ven Đại Tây Dương (ASMFC) đã áp dụng giới hạn về việc đánh bắt huyết sam đối với ngư dân, nhằm mục đích sử dụng chúng làm mồi cho việc đánh bắt các loài hải sản khác. Trong khi đó, các phòng thí nghiệm y học vẫn được phép thu thập huyết sam một cách không kiểm soát và sản lượng ngày càng tăng. Năm 1989, sản lượng chỉ là 130 nghìn con, nhưng đến năm 2017, con số này đã tăng lên đến 483.245 con.
Nhiều ý kiến đa dạng đã được đưa ra xoay quanh việc có nên hạn chế việc đánh bắt sam để phục vụ y học hay không. Các phòng thí nghiệm LAL lập luận rằng sau khi lấy máu, các con sam sẽ tự nhiên hồi phục. Tuy nhiên, hậu quả của việc này vẫn chưa rõ: liệu chúng có sống sót bình thường không? Có thống kê từ ASMFC cho thấy khoảng 15% đến 29% số sam chết sau khi trở lại tự nhiên từ các thí nghiệm.
Chưa kể, sam cũng là loài động vật rất nhạy cảm với thủy triều và việc đánh bắt và trả lại chúng bất ngờ có thể ảnh hưởng lớn đến sinh thái của chúng. Thủ thuật lấy máu của sam đòi hỏi kỹ thuật và có thể gây tổn thương cho chúng. Một nhóm các nhà khoa học đang nghiên cứu các tác động của việc này và cố gắng tìm ra giải pháp.
Bảo vệ sam - một bài toán khó
Một nhóm các nhà khoa học đang nỗ lực tìm hiểu các tác động của việc vận chuyển và lấy máu đối với loài sam. Họ cần làm sáng tỏ các yếu tố như thời gian trên thuyền, thay đổi nhiệt độ khi vận chuyển,... để bảo vệ loài sam một cách hiệu quả nhất.
Còn quá nhiều bí ẩn chưa được hé lộ trong quá trình lấy máu từ sam, và các nhà khoa học đang nỗ lực để khám phá. Mục tiêu cuối cùng không phải là ngừng công nghiệp thu lấy chất lỏng màu xanh này, mà chỉ là tìm ra phương pháp lấy máu sam tốt hơn, hiệu quả hơn, và bảo vệ loài sam khỏi nguy cơ tuyệt chủng.
