Khám phá âm nhạc truyền thống tại Thổ Hà

Có một tục lệ từ xưa: 'Về Thổ Hà mới biết đến quan họ'. Mặc dù nhiều người quen với việc nghe quan họ với nhạc đệm, nhưng để thực sự hiểu rõ về quan họ, hãy lắng nghe liền anh và liền chị hát chay...

Du lịch Bắc Giang - Trải nghiệm quan họ Thổ Hà

Trong vô vàn di sản của làng cổ Thổ Hà (xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang), nền văn hóa dân ca quan họ là điều khiến du khách bị cuốn hút. Bằng cách hát giản dị theo lối cổ truyền, các liền anh, liền chị ở đây đã tạo nên bản sắc đặc biệt cho quan họ bờ bắc sông Cầu.

Đứng trên đê sông Cầu, du khách cảm nhận không khí tuyệt vời, trên bến dưới thuyền sóng nước mênh mang. Dưới cánh đèn đom đóm, những giai điệu quan họ như Gọi đò, Ngồi tựa mạn thuyền, Giã bạn… bắt nguồn từ không gian ấy.

Vào mùa xuân, khắp làng Thổ Hà rộn ràng với hình ảnh liền anh, liền chị khoác trên mình bộ trang phục truyền thống, đắm chìm trong bản hát quan họ. Chính tinh thần quan họ mộc mạc, truyền thống và chân thật đó đã giúp hai nghệ nhân của làng được mời biểu diễn tại Pháp. Sự vinh dự của làng Thổ Hà là khi có hai nghệ nhân được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Nghệ sĩ nổi tiếng Phú Hiệp – Chủ tịch Câu lạc bộ Quan họ Thổ Hà được đánh giá cao với giọng hát “đầy uy lực, phồn thực, mạnh mẽ” nằm đỉnh ở vùng Kinh Bắc chia sẻ tâm tư: “Quan họ của làng có sự độc đáo mà không có nơi nào khác ở vùng Kinh Bắc có được, đặc biệt là cảnh hát chào đón bạn trên dòng sông. Trải qua nhiều năm tham gia quan họ, tôi và đồng đội ở Thổ Hà không bao giờ cảm thấy lẻ loi trước tiền nhân, bởi chúng tôi theo đuổi lối chơi không phải là dễ dãi, đặc biệt là chưa bao giờ có ai phải than phiền về việc “ngả nón xin tiền”.

Họ tham gia với tâm hồn đắm chìm, hát bằng cả trái tim để hòa mình vào niềm đam mê. Ở Thổ Hà, những người được biết đến là “chơi quan họ”, không ai nói về việc “hát quan họ”, và không ai gọi đó là “bài” quan họ mà là “câu” quan họ, mỗi “đoạn” được gọi là một “trổ”. Anh hai Hiệp mô tả: “Hát quan họ thì dễ, nhưng chơi quan họ thì không phải làng nào và cũng không phải ai cũng hiểu và thực hiện được. Khi chơi, phải giữ vững tính thanh tao, khiêm nhường, và có lề, có lối, đồng thời đắm chìm hết lòng. Chúng tôi chơi quan họ với mong muốn giữ gìn bản sắc, để cho con cháu sau này có thể hiểu được về truyền thống quan họ. Dù bây giờ mọi người thường gọi là câu lạc bộ quan họ, nhưng theo đúng tinh thần cổ xưa, đó phải là 'bọn quan họ', mặc dù từ 'bọn' bây giờ không còn phổ biến và lịch sự như xưa.

Người am hiểu về quan họ ít nhất cũng phải nhớ lòng vài chục “câu”, còn những người xuất sắc có thể thuộc lòng hàng trăm “câu” để có thể phản đối một cách đúng lề, đúng lối và đúng phép tắc trong cuộc gặp gỡ với bọn quan họ từ các làng khác. Để thành thạo trong việc chơi quan họ, phải trải qua một quá trình dài. Những người mới học hát phải tập trung vào việc học cách sử dụng hơi, kỹ thuật luyến láy, ngân nga, và sau khi đã có thể hát mềm mại thì mới nghĩ đến việc biểu diễn giọng “vang, rền, nền, nảy”. Những người tham gia quan họ cũng phải hiểu rõ về các điệu hát như hừ la, la rằng, la bạn…, và học thuộc lòng cách hát theo các giọng vặt, giọng kết, giọng giã, cũng như cách hát lề lối, hát đối, và hát canh… Ngoài ra, họ cũng phải nắm vững văn hóa ứng xử, giao tiếp - điều rất tế nhị và chân thật của những người chơi quan họ.

Quan họ ở Thổ Hà không chỉ là nghệ thuật, mà còn là văn hóa ứng xử. Khi có khách đến chơi, họ không chỉ “rót nước pha trà”, mà còn thể hiện lòng mến khách bằng những câu hát tràn ngập nghĩa tình:

Mỗi khi khách đến chơi nhà

Đốt than quạt nước phà trà, mời người xơi

Ly trà thơm bồng, hương quyến rũ

Mỗi lời hát như làn gió êm đềm

Nghệ nhân Thổ Hà, sau dòng hát sông, quan họ trở về chùa, rồi ngồi chung nhà quan họ (nhà của anh, chị trong bọn quan họ). Canh hát cổ ba chặng: mời lề lối, vặt thông thường, giã lưu luyến trữ tình.

Xuân về, quan họ Thổ Hà mời bọn quan họ đến giao lưu, ca xướng đến sáng hôm sau mới kết thúc. Áo xếp, áo tứ thân mớ ba, mớ bảy, nón quai thao duyên dáng. Bữa tiệc quan họ mùa xuân, không gian trầm mặc, làn điệu làm đắm say thi nhân. Về khuya, quan họ bay bổng, mặn nồng tình nghĩa. Tâm trạng thăng hoa, cuộc vui đạt cao trào qua những làn điệu, làn hát, như lời của liền anh Phú Hiệp:

Giờ vẫn còn sớm, hãy cùng thưởng thức

Xin người ở lại, hồn xuân chưa về

Bây giờ chia xa đường đời

Người đi mang sầu khói tình xa

Nỗi đau tận đáy lòng, tình khuất phục...

Mỗi lời hát, mỗi câu ca vang lên như những giai điệu thiêng liêng, âm nhạc ngân nga, làm sao mà hồn thấu, tâm đắm đuối!

Nghệ nhân Phú Hiệp chia sẻ: “Lời hát không chỉ là “âm thanh từ đầu môi” mà là biểu hiện chân thành của trái tim. Quan họ Thổ Hà cần diễn đạt, cần thể hiện tấm lòng, lòng hiếu khách và tình cảm của người hát. Chính vì thế mới có câu:

Dẫu muôn năm trôi qua đi

Ca hát, làm thế nào để được vinh quang

Ngắm nhìn những giọng hát tinh tế

Ca hát, làm thế nào để muôn đời vẹn tròn

Nhiều thập kỷ trôi qua, trong bất kỳ khó khăn nào, quan họ vẫn là không thể thiếu trong hội xuân. Đó là cơ hội để những người yêu hát quan họ nâng chén rượu, chúc mừng năm mới, tận hưởng niềm vui, gặp gỡ bạn bè đến khi đêm buông xuống, bình minh mới bắt đầu. Nhưng mọi niềm vui đều có cái kết, lời chia tay rơi lệ, hồi hộp, diễn ra bên bờ sông với câu hát: Người về, lòng em khóc thầm/ Vạt áo ướt đẫm như mưa bên bờ. Bây giờ kẻ đứng bắc, người đi về phương nam/ Tiếng đàn ai cũng không muốn dứt. Quan họ nghỉ, chúng ta rời xa. Cả chủ nhân và khách mời đều buồn thương, nhớ về: Người đi, tôi vẫn lặng lẽ/ Thương nhớ vẫn ở trong tâm hồn. Người đi, tôi không dám van xin/ Áo trắng mặc, áo đen để đọng vết thương.

Theo Kim Sa/Doanh nhân Sài Gòn

***

Tham khảo: Hướng dẫn du lịch tại Mytour.com