Buzz
Khám Phá Đất Nước qua Tri Tưởng của Thi Nhân Nguyễn Khoa Điềm
Bài văn mẫu: Đám Mây Màu Hồng trong Tri Tưởng của Nguyễn Khoa Điềm
Bài viết
Nguyễn Khoa Điềm khẳng định những chân lý bằng tài năng thiên bẩm, giúp lí giải một cách sinh động về sự khởi nguồn và phát triển của đất nước thông qua hình tượng miếng trầu, cây tre.
Những biểu tượng quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày của nhân dân Việt Nam, dường như trở nên đặc biệt khi Nguyễn Khoa Điềm đưa ra diễn giải, mở ra những suy ngẫm thú vị...
Trong những ngày tham gia kháng chiến chống Mỹ tại chiến trường Trị Thiên, Nguyễn Khoa Điềm trải qua những xúc cảm sâu sắc về đất nước và nhân dân trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước. Từ đó, nhà thơ nhận thức đúng về trách nhiệm của thế hệ thanh niên trí thức - những người đứng chân chính của đất nước, phải tích cực tham gia vào cuộc kháng chiến để giải phóng dân tộc, đưa đất nước đi xa hơn, đến những tháng ngày mơ mộng. Chương 'Đất Nước' trong trường ca 'Mặt Đường Khát Vọng' hình thành trong bối cảnh này, truyền đạt cảm xúc và suy nghĩ về đất nước và nhân dân một cách chân thực, thông qua ngôn ngữ nghệ thuật tinh tế, chuyển đến thế hệ độc giả với sự sâu sắc và chân thật.
Khởi đầu cho chuỗi suy nghĩ, Nguyễn Khoa Điềm nhận thức về sự tồn tại vững bền của Đất Nước suốt 'thời gian đằng đẵng' qua bốn ngàn năm lịch sử. Thi nhân khẳng định:
Khi chúng ta trưởng thành, Đất Nước đã có rồi..
Đất Nước hiện diện trong những câu chuyện 'ngày xửa ngày xưa'... mà mẹ thường kể.
Bầu không khí của lời thơ lưu loát như tiếng kể chuyện trung ấm, đưa người nghe bước vào thế giới huyền bí của những người thân thương. Trong đó, những hình ảnh của quá khứ xa xôi hiện lên rõ nét, đong đầy huyền sử về cuộc sống chiến đấu của tổ tiên. Nhà thơ sử dụng thi pháp tinh tế ở câu thơ mở đầu. Sau khi đề cập đến thời gian 'Ngày xửa ngày xưa'..., câu chuyện của mẹ được chuyển giao cho người đọc, để họ tự mình tưởng tượng về những hình tượng hùng vĩ như Thánh Gióng, Trần Quốc Toản, Mai An Tiêm... Cả một bản sắc văn hóa, văn học dân gian với những thần thoại, truyền thuyết phong phú không thể được thể hiện hoàn toàn trong một số vần thơ. Nguyễn Khoa Điềm như mở cửa sổ để người đọc tự mình khám phá kho tàng văn hoá phong phú mà tổ tiên để lại. Trong chuyến hành trình đến khu vườn cổ tích ấy, những người có tâm hồn mạnh mẽ sẽ tự tìm thấy những giọt hương tinh tế làm phong phú tâm hồn, tìm đến một lối sống đẹp. Tìm về nguồn cội của Đất Nước, không dễ dàng xác định ngày tháng mầm mống, cho dù là các nhà khảo cổ hay nhà sử học. Nguyễn Khoa Điềm lại xác định sự bắt đầu ấy qua một góc nhìn giản dị nhưng sâu sắc của những người mẹ, người bà Việt Nam:
Đất Nước nảy mầm từ chiếc trầu bây giờ bà thưởng thức
Đất Nước phồn thịnh khi chúng ta biết trồng tre để đánh bại kẻ thù
Không ai đánh giá thi nhân bằng tiêu chuẩn của nhà khoa học. Nguyễn Khoa Điềm xác nhận chân lý bằng trí tưởng tượng để giải thích một cách sinh động về nguồn gốc và phát triển của Đất Nước qua biểu tượng miếng trầu, cây tre. Các hình tượng quen thuộc trong đời sống hàng ngày của nhân dân Việt Nam, được Nguyễn Khoa Điềm khám phá, làm cho người đọc dừng lại suy nghĩ một chút, khám phá những điều thú vị. Các mối quan hệ tình nghĩa truyền thống của con người Việt Nam được thể hiện qua miếng trầu trong các nghi lễ cúng. Nó không chỉ là biểu tượng của lòng thành kính của con cháu gửi đến linh hồn tổ tiên, mà còn là sợi nối kết tình cảm giữa vợ chồng, tình anh em Tân - Lang. Miếng trầu là biểu tượng của tình yêu và hôn nhân, giúp con người tìm thấy đối phương, là yếu tố quan trọng giúp hình thành những đôi uyên ương. Đến khi về già, nhai miếng trầu, nhớ về những khoảnh khắc ngọt ngào, và nụ cười hạnh phúc tràn ngập.
Nhà thơ liên kết với sức mạnh của Đất Nước từ việc 'dân mình biết trồng tre để đánh giặc'. Đất nước Việt Nam có điều kiện thổ nhưỡng thuận lợi, là nơi cây tre phát triển mạnh mẽ khắp mọi nẻo đường của Tổ Quốc, tô điểm cho quê hương một bức tranh xanh mướt. Nguyễn Duy cũng đã ngợi ca những phẩm chất kỳ diệu của cây tre Việt:
Cây tre xanh tươi từ bao giờ?
Chuyện xưa nay đã có dấu vết của bờ tre xanh
Thân gầy, lá mong manh hòa quyện
Làm sao mà nở thành hình bức tượng tre ơi?
Ở mọi nơi cây tre mọc xanh tươi
Dù đất sét hay đất vôi màu bạc?
Cây tre hiền lành trải khắp làng quê. Nó như biểu tượng hòa nhập của những phẩm chất, đôi khi ngỡ là đối lập, trong bản tính của người Việt Nam: chân thành, chất phác, đôn hậu, thuỷ chung, yêu hoà bình, như cây tre mềm mại biến thành những đồ vật xinh xắn trong cuộc sống hàng ngày: nhỏ nhắn như cây tăm, đôi đũa; êm dịu như chiếc nôi ru ta lớn lên; yên bình và vững chắc như 'cái kèo cái cột thành tên', tạo nên tổ ấm cho gia đình hạnh phúc; siêng năng, tích góp mỡ màu như Nguyễn Duy mô tả:
Rễ siêng năng, chẳng ngại đất nghèo
Tre có bấy nhiêu rễ, cần cù bấy nhiêu.
Khi cả dân tộc nổi dậy, quyết đánh giành độc lập tự do, tre đứng thẳng hiên ngang, bất khuất, chung lửa với dân tộc Việt, thậm chí 'một cây chông cũng tiến công giặc Mỹ', vì 'nòi tre đâu chịu mọc cong, chưa lên đã nhọn như chông lạ thường'.
Từ những giá trị bình dị, Nguyễn Khoa Điềm liên kết dòng suy tưởng với con người Việt, ngàn đời cư trú, lao động, và chiến đấu để bảo vệ đất nước. Đó chính là những người mẹ, người cha, tượng trưng cho sự kính trọng và tình cảm 'thương nhau bằng gừng cay muối mặn'. Tình cảm chân thành ấy không cần những lớp trang điểm lộng lẫy, mà là những nét đẹp giản dị như búi tóc gọn gàng của mẹ, đủ để làm xao xuyến con tim khi gần, và khi xa, họ nhớ nhung không nguôi, như những câu ca dao ngọt ngào:
Thiếp nhớ chàng, tấm phên hư nuốc lạt đứt
Chàng nhớ thiếp, nước đắng nghẹn trong cơm
Ba trăng qua mấy mươi hôm
Mai nam vắng, chiều nồm quạnh sau.
Nguyễn Khoa Điềm có cách nhìn sâu sắc vào thời gian, hiểu rằng mỗi hạt gạo trắng đã trải qua bao nhiêu công đoạn lao động, từ gieo cấy, xay giã đến giần sàng. Bên trong hạt gạo bé nhỏ là mồ hôi mặn của người nông dân, và ông nhắc nhở chúng ta nhai hạt cơm mềm, nhớ đến công lao của những người làm ra nó, để không quên dạy bảo 'ăn quả nhớ kẻ trồng cây'.
Ở đây, bưng bát cơm đầy ơn
Dẻo thơm, hạt đắng cay muôn phần.
Nguyễn Khoa Điềm tài tình khi biến khái niệm đất nước vĩ đại thành hình ảnh nhỏ bé nhưng lấp lánh bao tầng ý nghĩa sâu sắc. Hạt gạo là biểu tượng của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam, đồng thời là quyết định của lao động nhân dân, hình thành nên cốt cách của con người Việt. Tình yêu quê hương trong họ như máu thịt, và họ sẵn sàng hy sinh vì đất nước, như Chế Lan Viên từng cảm xúc:
Tổ Quốc yêu như máu thịt
Như cha mẹ như vợ như chồng
Tổ Quốc ơi, nếu cần, ta hy sinh
Mỗi ngôi nhà, ngọn núi, con sông
( Sao chiến thắng )
Triết lý sâu sắc trong suy tưởng của Nguyễn Khoa Điềm vừa tinh tế vừa thuyết phục. Một vài dòng thơ ngắn, thi nhân khẳng định rằng 'Đất Nước có từ ngày đó ...' được xây dựng bởi lao động nhân dân, mang lại hạnh phúc thiết thực cho chúng ta ngày nay, không chỉ là một tình cảm mơ hồ thuộc về quá khứ. Nguyễn Khoa Điềm giải thích một cách đơn giản:
Đất là nơi ta bước chân
Nước là nơi ta ngâm mình
Đất nước là nơi ta gặp gỡ
Đất nước là nơi em lạc chiếc khăn trong nỗi nhớ kín đáo.
Nhà thơ nhắc đến ngôi trường bến, một điểm lưu dấu kỷ niệm tình yêu. Địa danh ngỡ là riêng tư, nhưng thực chất đó là linh hồn của Đất Nước, dấu ấn tình cảm sâu sắc của con người Việt . Ngôi trường là nơi trang bị tri thức, tự tin để chinh phục cuộc sống. Dòng sông không chỉ mang phù sa màu mỡ làm xanh cánh đồng mà còn là nguồn nước tắm mát đời ta, gắn bó đến mức như Hoàng Cầm mang hình ảnh sông Đuống quê hương trong hồn với dáng nghiêng dài theo cuộc kháng chiến. Khi sông Đuống bị chiếm đóng, ông đau đớn thốt lên:
'Sao xót xa như rơi bàn tay'.
Địa chỉ hẹn hò có vẻ mơ hồ nhưng là minh chứng của tình yêu, khởi nguồn của gia đình, và muôn nhà mới cùng góp phần xây dựng đất nước. Đó là mối quan hệ giữa gia đình và Tổ Quốc, thống nhất liền mạch từng tấc đất quê hương, tồn tại trong 'thời gian đằng đẵng, không gian mênh mông'. Trong đó, thế hệ quản lí đất nước từ dãy Trường Sơn hùng vĩ - 'Nơi con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc' đến biển Thái Bình Dương vỗ sóng mênh mang - nơi 'Con cá ngư ông móng nước biển khơi'. Nguyễn Khoa Điềm tự hào, gợi lại huyền sử dòng dõi con Rồng cháu Tiên của dân Lạc Việt, keo bảo huyết mạch tạo nên tình đoàn kết 'dân mình đoàn tụ' bên nhau đứng vững như Trường Sơn thách thức mọi khó khăn.
Những hồn đã ra đi
Những người bây giờ
Gắn bó và sinh con đẻ cái
Đảm đang phần trách nhiệm đi trước để lại
Lời dặn dò cho con cháu về những điều sau này.
Hàng năm, nơi nào ăn, nơi nào làm.
Nhớ cúi đầu vào ngày giỗ Tổ.
Nguyễn Khoa Điềm, trong cảm xúc chiều hướng nội, thấu hiểu rằng Đất Nước đã thấm vào tận đáy lòng mỗi người. Trong chính tâm hồn của nhà thơ, hình bóng tinh hoa quê hương hòa mình, tan chảy trong dòng máu đỏ, vang lên qua những giai điệu êm dịu.
Trong lòng anh và em ngày nay
Mỗi tâm hồn đều chứa đựng một phần Đất Nước
Khi đôi ta nắm tay nhau
Đất Nước hiện hữu hài hòa, ấm áp trong tâm trí chúng ta
Khi ta nắm tay đồng bào
Đất Nước vững chắc và to lớn.
Thật tinh tế! Nguyễn Khoa Điềm tự hào kiểm chứng bản thân. Trong từng nếp nhăn trên khuôn mặt, giọng điệu, và tâm hồn của chúng ta, Đất Nước hiện hữu với sự ấm áp và hòa quyện. Mang quốc tịch Việt, so sánh với bạn bè quốc tế, chúng ta tỏa sáng với sự độc đáo. Đây là lý do để ta tự hào với lịch sử hào hùng, với vùng đất quê hương tuyệt vời, với tình thân nhân ái và lòng dung túng của dân tộc, và với mỗi cá nhân trung thành và có trách nhiệm. Bản thân ta tràn đầy lòng tự hào và ý thức rằng:
Khi con chúng ta trưởng thành
Ta sẽ đưa Đất Nước vượt xa
Đến những khoảnh khắc huyền bí
Em ơi, Đất Nước như huyết thống của chúng ta
Hãy liên kết và chia sẻ từ trái tim
Hãy hiện thân cho hình ảnh của quê hương
Góp phần tạo nên vẻ đẹp vĩnh cửu của Đất Nước...
Nhà thơ, với tầm nhìn sâu rộng về 'bốn nghìn năm lịch sử đất nước', lấp lánh trong bức tranh thiên nhiên Việt Nam, không có gì khác ngoài Nhân Dân giản dị, nhưng:
Họ đã sống và hy sinh
Bình thản và tinh tế
Mặc cho danh tính mất mát
Nhưng họ đã đóng góp vào sự hình thành Đất Nước.
Từ những suy nghĩ đúng đắn đó, nhà thơ đưa ra một kết luận quan trọng:
Quê hương là niềm tự hào của nhân dân
Thành quốc, là nơi hòa quyện những câu chuyện dân gian huyền bí.
Chân lý rõ ràng nhưng không phải ai cũng thấu hiểu. Nguyễn Khoa Điềm nhấn mạnh điều này qua việc viết 'Nhân Dân' với sự tôn trọng, nhấn mạnh điều này để làm tỉnh thức những người chưa nhận thức được giá trị của đất nước. Ông so sánh đất nước như một dòng sông chảy từ quá khứ đến tương lai, và nhấn mạnh vai trò quan trọng của nhân dân trong việc điều khiển con thuyền Tổ quốc. Ông kết thúc dòng suy nghĩ của mình bằng một giai điệu lạc quan:
Những con sông đón nước từ bao xa xôi
Trở về quê hương, lòng ta hòa mình vào giai điệu
Khi những người lướt sóng trên thuyền, vượt qua những thác dữ dội
Khám phá hàng trăm hình ảnh trên dòng sông hùng vĩ...
Những giai điệu của Nguyễn Khoa Điềm vẫn vang lên, dù trong bối cảnh khó khăn của cuộc chiến tranh chống Mỹ chưa kết thúc. Lịch sử như dòng nước luôn chảy về phía trước; quan trọng là con người biết trải qua thử thách, đợi chờ ngày tương lai, và không sợ hãi trước những khó khăn dài lâu.
Hôm nay, nhìn về quê hương, ta nhận thức rằng Đất Nước vẫn rộng lớn, dù kinh tế đang đối mặt với những thách thức. Sức mạnh của độc lập tự do là nền tảng, và nhân dân sáng tạo anh hùng. Chúng ta hôm nay sẽ đưa Đất Nước đi xa, đến những tháng ngày mơ mộng trong tương lai gần, để những đau thương và vất vả của quá khứ trở thành hạnh phúc và hòa bình cho thế hệ con cháu.
Chúng tôi đã giới thiệu về Đất Nước qua tâm tư của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. Hãy sẵn sàng khám phá Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm để hiểu thêm về đất nước, đồng thời tham gia Bình giảng bài thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm để tận hưởng những điều thú vị.
