Buzz
Nguồn gốc và lịch sử Lễ hội Kate Ninh Thuận
1.1 Nguồn gốc Lễ hội Kate Ninh Thuận
Kate là một từ có nguồn gốc từ Katik của người Hindu và từ Kattika trong tiếng Phạn của người Ấn Độ. Nó có nghĩa là lễ cúng vào tháng 7 của lịch Chăm và cũng là dịp tưởng nhớ tổ tiên, thần linh và các anh hùng dân tộc.
Do đó, Lễ hội Kate Ninh Thuận kế thừa nét đặc trưng của vương quốc Champa xưa. Mặc dù sau này, lễ hội ở Ninh Thuận đã trải qua một số thay đổi do sự ảnh hưởng từ văn hóa Ấn Độ và Hồi giáo. Điều này được thể hiện rõ thông qua việc ba cộng đồng tôn giáo là Chăm Ahier, Chăm Awal và Chăm Islam đều có phần lễ nghi, lễ tục ban đầu tương đồng nhưng sau đó, do sự ảnh hưởng của Hồi giáo và Ấn giáo, mỗi cộng đồng sẽ có những khác biệt trong các nghi thức.
Lễ hội Kate Ninh Thuận là một trong những lễ hội quan trọng nhất của người Chăm
1.2 Lịch sử Lễ hội Kate Ninh Thuận
Không có nhiều tài liệu về lịch sử của Lễ hội Kate Ninh Thuận, cũng không có thông tin chính xác về thời gian lễ hội bắt đầu. Vì vậy, chúng ta có thể cùng nhau tìm hiểu một ít về quá trình lịch sử từ thế kỷ II đến thế kỷ XII, thời kỳ vương quốc Champa phát triển mạnh mẽ nhất, để hiểu rõ hơn về nguồn gốc của Lễ hội Kate.
Khi Ấn Độ giáo lan rộng vào vương quốc Champa, nó đã có ảnh hưởng lớn đến các nghi lễ cúng của người Chăm trong các sự kiện quan trọng như thu hoạch, chiến thắng, lễ đăng quang của vua. Đến thế kỷ XV (khoảng năm 1471), thủ đô Vijaya (nay là Bình Định) suy tàn, là dấu hiệu của sự suy thoái văn minh Champa, cũng như sự giảm nhẹ của ảnh hưởng của Ấn Độ giáo, để nhường chỗ cho Hồi giáo.
Các tiết mục nghệ thuật truyền thống trong Lễ hội Kate Ninh Thuận
Mặc dù thời kỳ này là thời điểm đạo Hồi phát triển mạnh mẽ, nhưng văn minh Champa vẫn mang dấu ấn của Ấn Độ giáo. Vì vậy, cho đến ngày nay, cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận và cả nước Việt Nam vẫn chia thành các cộng đồng theo các tôn giáo khác nhau, trong đó hai cộng đồng lớn nhất là người Chăm Ahier theo tôn giáo Bà La Môn và người Chăm Awal theo tôn giáo Bà Ni. Trong khi lễ hội Ramưwan là truyền thống của người Chăm Bà Ni, thì lễ hội Kate Ninh Thuận lại là lễ hội truyền thống của người Chăm Bà La Môn.
Thời gian và địa điểm tổ chức
Lễ hội Kate Ninh Thuận của người Chăm diễn ra trong 3 ngày, thường bắt đầu vào ngày 1/7 theo lịch Chăm (tương ứng khoảng từ 25/9 đến 5/10 dương lịch). Địa điểm tổ chức lễ hội là tại đền tháp Po Nagar (thuộc thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước), Tháp Po Klong Garai (thuộc phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang – Tháp Chàm) và tháp Po Rome (thuộc thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước).
Theo trình tự diễn ra, các nghi thức của Lễ hội Kate Ninh Thuận bắt đầu từ đền tháp, sau đó lan ra các làng xã và cuối cùng đến từng gia đình. Phong tục này được xem như một luồng nước chảy từ cộng đồng tới cá nhân, được người Chăm truyền thống hàng ngàn năm qua.
Cư dân chuẩn bị nhiều lễ vật để dâng lên trong lễ tảo mộ của người Chăm Hồi Giáo ở Ninh Thuận
Các nghi lễ thực hiện trong Lễ hội Kate Ninh Thuận
Các nghi lễ trong lễ hội Kate của người Chăm ở Ninh Thuận sẽ đồng thời được diễn ra ở cả 3 đền tháp. Nói chung, các nghi lễ đều tương tự nhau, với việc cúng tế tại đền tháp vào ngày đầu tiên, cúng tế tại làng vào ngày thứ hai và cúng tế tại nhà vào ngày thứ ba.
3.1 Các nghi lễ trên đền tháp
Khởi đầu của Lễ hội Kate Ninh Thuận là nghi lễ cúng tế tại đền tháp được thầy cả sư, hay còn gọi là người chủ lễ, dẫn dắt. Thầy sẽ đưa ra đàn Kanhi và hát ca thánh vang, bà bóng thực hiện lễ dâng lên các vị thần, sau đó chủ lễ chủ trì lễ tắm tượng do một số tu sĩ Bà La Môn thực hiện.
Các vật phẩm trong lễ hội Kate tại đền tháp bao gồm: 1 con dê lớn, 3 con gà để dùng cho lễ tẩy uế trong tháp, 5 mâm cơm kèm canh và thịt dê, 1 mâm cơm với muối vừng, cùng 3 ổ bánh gạo và hoa quả. Ngoài ra, người dân còn chuẩn bị rượu, trứng, xôi chè, trầu cau và cơm nếp. Đây là phần lễ vật cúng trên các tháp, còn ở dưới chân tháp sẽ là hàng trăm mâm lễ khác nhau do những người tham dự lễ chuẩn bị thành tâm.
Các tiết mục biểu diễn của người dân để góp vui trong Lễ hội Kate Ninh Thuận
Quy trình của Lễ hội Kate Ninh Thuận tại tháp diễn ra như sau:
Đầu tiên là nghi lễ người Chăm đón y phục từ người em út Raglai mang từ trên núi xuống. Lễ rước y phục thường được diễn ra vào lúc 7h sáng, tất cả các nghi thức đều được thực hiện rất trang trọng, tôn nghiêm.
Ngay sau đó, người chủ lễ mở cửa tháp để mời thần linh đến dự và nhận lễ vật mà người dân cúng lên.
Sau khi mở cửa tháp, tiến hành lễ tắm tượng thần, trong ngôn ngữ của người Chăm gọi là Manei yang. Sau đó là lễ mặc y phục cho tượng thần Anguei khan aw kapo, rồi là phần đại lễ - Adaoh tama quan trọng nhất. Phần đại lễ bắt đầu lúc 9h sáng, kéo dài khoảng 3 tiếng đến 11h trưa. Khi hoàn thành, người dân trở về làng để tiếp tục các nghi thức lễ hội.
3.2 Tại làng và tại gia đình
Nghi thức cúng Lễ hội Kate Ninh Thuận tại làng sẽ được tổ chức đồng thời với phần hội. Trước khi lễ hội diễn ra, cư dân trong làng đã cùng nhau làm sạch đền thờ, trang trí Nhà Làng, chuẩn bị sân bãi, đồ ăn, nước uống v.v. Ngoài ra, họ còn chuẩn bị các tiết mục văn nghệ để tham gia trong lễ hội.
Dân làng tụ họp chuẩn bị cho lễ cúng
Những nghi thức tổ chức lễ tại làng cũng được thực hiện một cách trang trọng không kém các nghi lễ trên đền tháp. Theo tín ngưỡng, mỗi làng thờ một vị thần khác nhau, nhưng tổng quát lại đều là cúng tế thần làng, tương tự như việc người Kinh thờ Thành Hoàng. Người chủ lễ tại làng thường không phải là nhân sĩ tôn giáo mà thường là người đáng tin cậy, được dân làng tôn trọng. Người này sẽ đại diện cho toàn bộ dân làng để cúng tế lễ vật cho thần và cầu nguyện cho sự bình an và phúc lợi cho tất cả mọi người trong làng.
Khi Lễ hội Kate Ninh Thuận kết thúc ở làng, người Chăm sẽ quay về nhà để tổ chức lễ. Người lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ làm người chủ lễ, đại diện cho cả gia đình để cúng vật lễ cho tổ tiên. Tất cả các thành viên trong gia đình sẽ có mặt, mặc đồ chỉn chu, lòng thành tâm cầu nguyện cho sức khỏe và thành công trong kinh doanh. Do đó, Lễ hội Kate cũng mang ý nghĩa của việc liên kết gia đình, là dịp để những người con xa xứ quay về và đoàn tụ với người thân.
Đây là một số thông tin về Lễ hội Kate Ninh Thuận mà cẩm nang du lịch Mytour.vn đã tổng hợp. Hy vọng bạn sẽ có cơ hội trải nghiệm lễ hội này trực tiếp để hiểu thêm về văn hóa của cộng đồng người Chăm.
Tuyết Trịnh
Nguồn: Tổng hợp
