Khám phá nghề làm tượng ông Táo ở Huế - sôi động mỗi khi Tết đến xuân về

Mỗi khi Tết đến, làng nghề Địa Linh (Thừa Thiên Huế) lại sôi động với việc làm tượng ông Táo để phục vụ cho việc thờ cúng. Nghề nặn tượng ông Táo tại làng Địa Linh đã tồn tại từ lâu và vẫn được cư dân truyền lại.

Nếu bạn có dịp đi du lịch Huế, và muốn khám phá văn hóa, phong tục ở đây, bạn nên ghé thăm các làng nghề truyền thống. Trong số đó, làng nghề nặn tượng ông Táo tại Địa Linh, xã Hương Vinh, Thừa Thiên Huế, là một điểm đến không thể bỏ qua.

1. Giới thiệu về làng nghề nặn tượng ông Táo duy nhất ở Huế

Tại Cố đô Huế, có một làng nổi tiếng với nghề làm tượng ông Công ông Táo, đó là làng Địa Linh ở xã Hương Vinh, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Dân làng Địa Linh kể lại rằng, trong thời kỳ của triều Nguyễn, vua đã cho xây dựng một xưởng làm gạch tại làng với tên gọi “Nê ngõa tượng cục”, sau này, khi thấy chất lượng đất tốt, vua đã đặt cho làng tên gọi là “Địa Linh”. Sau này, do nhận thấy đất sét ở đây có chất lượng tốt và dồi dào, người dân đã sử dụng để làm tượng ông Táo.

Khi nhắc đến Địa Linh, người ta nghĩ ngay đến nghề nung đất, bao gồm cả việc làm gạch và tạo tượng cúng ông Táo. Trước đây, ngoài làng Địa Linh, còn có làng Sình chuyên làm tượng ông Táo bằng cách thủ công. Nhưng sau này, làng Sình đã chuyển sang làm áo ông Táo, chỉ còn Địa Linh là nơi duy nhất ở Huế giữ được nghề truyền thống độc đáo này.

2. Xuất xứ của tượng ông Táo trong dịp Tết

Theo tín ngưỡng văn hóa Việt, Táo Quân là vị thần chăm sóc, quản lý việc nhà bếp. Mỗi ngày 23 tháng Chạp (âm lịch), người dân thực hiện lễ tiễn ông Công ông Táo về trời để báo cáo về những việc đã xảy ra trong năm qua. Tượng ông Công ông Táo cũ sẽ được đưa ra các miếu hoặc gốc cây cổ thụ, trong khi tượng mới sẽ được rước về để thờ trong năm tiếp theo.

Qua hàng trăm năm, phong tục này vẫn được nhiều người Việt gìn giữ. Vì vậy, nghề làm tượng ông Táo truyền thống ở làng Địa Linh vẫn được duy trì và tồn tại đến nay.

3. Nghề làm tượng ông Táo - Khám phá quá trình phức tạp

Vào những ngày đầu tháng 11, tháng Chạp âm lịch, du khách đến thăm làng Địa Linh sẽ thấy hình ảnh người dân làm việc chăm chỉ, những lò nung đất đỏ sáng lửa để sản xuất tượng ông Táo để bán vào dịp cuối năm.

Ít ai biết rằng để tạo ra một bức tượng ông Táo hoàn chỉnh, cần phải trải qua nhiều công đoạn phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và nỗ lực của người thợ.

• Bước 1: Chuẩn bị đất sét

Để chuẩn bị nguyên liệu cho việc làm tượng ông Táo vào dịp Tết, từ tháng 7 hoặc 8 âm lịch, người làm tượng đã điều ra các vùng để mua đất sét vàng, ít tạp chất để dự trữ.

Phần khó khăn nhất trong quá trình làm tượng ông Táo là làm đất. Đất sét phải được nhào nhuyễn, lọc sạch sẽ trước khi được đặt vào khuôn in.

• Bước 2: In tượng theo khuôn

Để tạo hình cho tượng, người thợ cần đặt đất sét đã được nhồi mịn và nén chặt vào khuôn làm bằng gỗ lim. Để quá trình tạo hình diễn ra một cách suôn sẻ và mang tính thẩm mỹ, người thợ cần thường xuyên làm sạch các hoa văn được khắc bên trong khuôn và thay khuôn mới sau mỗi 2 năm.

Lưu ý: Khi đặt đất sét vào khuôn, cần ép chặt để tượng trở nên rõ nét và không bị méo. Khi lấy tượng ra khỏi khuôn, cũng cần phải thực hiện một cách khéo léo. Sau khi tượng đã khô, cần để nắng một buổi trước khi đưa vào lò nung.

• Bước 3: Nung tượng

Sau khi đổ tượng ra và để phơi nắng cho khô, người thợ sẽ đưa tượng vào lò nung. Đây là giai đoạn quan trọng quyết định sản phẩm có đẹp và hoàn chỉnh hay không.

Xếp tượng vào lò nung cũng phải thực hiện đúng cách, phải xếp tượng thành từng hàng, lớp trên lớp dưới xen kẽ. Giữa các hàng cần có khoảng cách để lửa cháy đều, tránh tượng bị nổ hoặc vỡ nát trong quá trình nung trong 3 ngày.

Người làm tượng thường phải thay phiên nhau canh lò nung để đảm bảo lửa cháy đều, giúp sản phẩm đẹp và đạt chất lượng như mong muốn.

• Bước 4: Tô màu cho tượng

Có hai loại tượng ông Táo bà Táo là tượng sơn mài và tượng sơn vẽ. Trong đó, tượng sơn vẽ đòi hỏi người vẽ phải tỉ mỉ trong việc sơn màu và rắc kim tuyến cho tượng.

Công đoạn này thường được thực hiện gần ngày 23 tháng Chạp để tượng giữ được sự bắt mắt và tươi mới. Sau khi tô màu xong, tượng cần được phơi khô một lần nữa mới hoàn thiện sản phẩm.

4. Bao nhiêu tiền để mua một tượng ông Táo?

Mỗi khi Tết đến, làng Địa Linh lại sôi động với việc sản xuất hàng ngàn tượng ông Táo để cung cấp ra thị trường, không chỉ ở Thừa Thiên Huế mà còn ở nhiều tỉnh thành khác ở miền Trung, Sài Gòn, Bình Phước...

Các thương gia thường đến làng để mua mỗi tượng với giá từ 3.000 - 5.000 VNĐ và sau đó bán với giá gấp đôi, gấp ba, sau khi trừ chi phí nguyên vật liệu, người thợ làm tượng thường thu được từ 500 - 2.000 VNĐ/bức.

Tượng ông Táo không chỉ là một sản phẩm truyền thống mà còn thể hiện mong muốn đổi mới, may mắn. Đầu năm, người Việt thường đặt tượng ông Táo để trang trí không gian thờ tự, bếp núc. Đây là một phong tục ý nghĩa và cần được duy trì và phát huy rộng rãi.

Ngoài những làng thổ cư truyền thống mang đậm giá trị văn hóa, lịch sử, du khách đến Huế còn có thể thăm quan nhiều địa điểm du lịch đặc sắc khác như: Kinh Thành Huế, Cầu Tràng Tiền, Chợ Đông Ba, Lăng Khải Định, Lăng Minh Mạng... và thưởng thức các món đặc sản của vùng Huế như: Bánh Nậm Huế, Bún Bò Huế, Cơm Hến, Bánh Bột Lọc Huế... để trải nghiệm đầy đủ hơn.