'Khám phá Sài Gòn': Tác phẩm đầy tình cảm về viên ngọc Viễn Đông

 1.

Tìm hiểu lịch sử một cách kỹ lưỡng. Hiểu biết về quá khứ của một dân tộc là bước quan trọng nhất để dẫn dắt thế hệ hiện tại tiến về phía tương lai. Hãy điều chỉnh hành trang của bạn một cách có ý thức và không lạc lối. Có nhiều cách để nghiên cứu lịch sử: Đọc sách, quan sát thực tế tại các di tích và khám phá những nơi đã chứng kiến những sự kiện quan trọng...

Cuốn sách 'Khám phá Sài Gòn' của Lê Công Sơn (NXB Tổng hợp TP HCM, 2020) đưa ra góc nhìn mới, phong phú hơn về lịch sử, một cách sáng tạo và chi tiết hơn. Điều này giúp độc giả hiểu rõ hơn về những sự kiện đã diễn ra và chi tiết mà không phải ai cũng biết.

Với phương pháp học này, không chỉ mang lại lợi ích cho bản thân anh mà còn cho những người yêu thích lịch sử đất nước. Cần phải nhấn mạnh rằng việc quan sát và kiểm chứng từ thực tế đã giúp anh đưa ra những đóng góp quan trọng, làm sáng tỏ một số điều mà nhiều người hiểu sai. Sự hấp dẫn chính ở đó. Đồng thời, từ các hiện thực, anh đã mô tả cho chúng ta thấy những di tích qua thăng trầm của thời gian, hiện tại trông như thế nào? Với vai trò của một nhà báo, anh đã đóng góp vào việc kêu gọi cảnh báo và khôi phục lại các bằng chứng lịch sử đang bị xao lạc theo thời gian.

'Khám phá Sài Gòn', tiêu đề này khiến ta liên tưởng đến sự thư giãn, hòa mình vào không gian yên bình của thành phố, thả hồn vào cảnh đẹp tự nhiên. Nhưng không, tập sách của anh với từ ngữ 'khám phá' ám chỉ sự khiêm nhường trước những gì anh đã chứng kiến và đang diễn ra tại địa bàn này, đặc biệt là về mảng lịch sử, không phải là việc mở rộng không gian. Nếu nhìn kỹ, chủ đề chính của tập sách là ở đó.

2.

Không chỉ riêng người Sài Gòn, với cả đất nước, Dinh Thống Nhất vẫn là một địa danh không thể quên, vì nó từng đóng vai trò quan trọng trong lịch sử chính trị miền Nam.

Tại đây, những hoạt động hàng ngày của các nhân vật như Thiệu, Kỳ... có thể không được ghi chép trong sách vở lịch sử, nhưng Lê Công Sơn đã tiết lộ: “Phòng ngủ của ngài và bà Nguyễn Văn Thiệu nằm ở góc của Dinh, một mặt hướng ra đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa (Quận 1), một mặt nhìn ra khu vườn xanh mát dọc đường Nguyễn Thị Minh Khai, tất cả đều được trang trí theo phong cách thập niên 70 của thế kỷ 20.

Vật liệu sử dụng chủ yếu là gỗ, màu sắc chủ đạo là màu vàng. Chiếc giường ngủ được đặt giữa phòng không có nhiều hoa văn phức tạp. Trên đầu giường treo một bức phù điêu gỗ với hình hai con rồng chụm đầu vào nhau, ôm trọn chữ Phúc. Bên cạnh giường là tấm ảnh của bà Nguyễn Thị Mai Anh - vợ của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu.

Ngay cửa ra vào phòng ngủ là bộ bàn ghế salon dành để uống trà, trên tường treo một tấm ảnh trang trọng của cả gia đình Tổng thống, đã cũ theo thời gian. Phòng ngủ kết nối với phòng vệ sinh được trang trí đặc biệt với gạch men màu vàng chanh và phòng để quần áo, giày dép.

Bàn trang điểm của bà Mai Anh được bài trí gọn gàng, có gương sáng cao lớn để dễ dàng tự soi. Khu vực để quần áo của vợ chồng Tổng thống nằm gần đó, gồm nhiều tủ đứng bằng gỗ đặt dọc theo tường. Toàn bộ trang phục tiếp khách, ngoại giao của Tổng thống đã được ủi sẵn, phù hợp với từng dịp lễ nghi và được sắp xếp trên giá để ông có thể sử dụng thoải mái.

Ai có thể nói những chi tiết này là không cần thiết, khi cần phục dựng và hiểu biết về quá khứ?

Còn nhớ cảnh kết thúc trong bộ phim Ván bài lật ngửa, khi Ngô Đình Nhu và Đại tá Nguyễn Thành Luân gặp nhau cuối đường hầm trong Dinh Gia Long, trong đảo chính năm 1963. Sau đó, ông Luân quay đầu ra ngoài. Phim chuyển sang cảnh Diệm và Nhu bị ám sát. Nhưng theo Lê Công Sơn, thực tế chỉ là hầm được dùng để bảo vệ, đề phòng trường hợp bất trắc và không phải là đường trốn thoát như nhiều người nghĩ.

Những thông tin đặc sắc này đều được trình bày trong cuốn sách - anh viết về các địa điểm như Tòa án nhân dân Thành phố, Bệnh viện Nhi Đồng 2, chợ Bến Thành, buổi trưa tại Sài Gòn, và Nhà thờ Đức Bà... giúp chúng ta hiểu một cách nhẹ nhàng, dễ nhớ và bổ sung kiến thức về các di tích lịch sử.

Ai chưa từng nghe về Quốc vương Noro Sihanouk (Campuchia) từng học tại trường THPT Lê Quý Đôn, thì giờ đã biết thêm thông tin mới: “Năm 2009, khi sang thăm Việt Nam, Quốc vương Norodom Sihanouk muốn đến thăm lại trường cũ và trồng cây lưu niệm. Tuy nhiên, do sức khỏe không cho phép, ông buộc phải lùi hẹn. Sau khi ông mất, Đại sứ quán Campuchia tại Việt Nam đã tặng một tấm bia kỷ niệm để ghi nhận rằng nhà vua đã từng học tại trường này, và tấm bia này đã được đặt trang trọng tại vị trí mà ông dự định trồng cây lưu niệm trước phòng truyền thống”. Việc này chỉ là một phần nhỏ trong việc cập nhật thông tin mới của Lê Công Sơn, nhưng cũng là một đóng góp đáng kể, là cách thể hiện lòng biết ơn đối với Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngay cả với những thông tin đã quen thuộc, anh cũng mang đến điều mới lạ. Ví dụ, nhiều người có thể không biết rằng nhà thờ cổ nhất Sài Gòn, La Sainte Enfance, khởi công xây dựng từ năm 1862, có một chi tiết đặc biệt: “Sơ Anna đã chia sẻ: “Bàn ghế và gạch ở nhà thờ không cần phải lau nước, chỉ cần chùi bằng sáp là đã sáng bóng. Phần vữa giữa các viên gạch rất chắc chắn, muốn thay viên nào thợ phải đục cả tiếng đồng hồ. Tuy nằm sát bờ sông nhưng qua thời gian, tòa nhà không hề xuống cấp, không có hiện tượng nứt gãy như một số công trình hiện đại.”

Nhờ điều này, cuốn sách Loanh quanh Sài Gòn trở nên hấp dẫn hơn.

3.

Đọc lịch sử là để nhìn về phía trước, vì vậy - các di tích lịch sử luôn cần được bảo tồn, duy trì cho đời sau, để thế hệ tiếp theo có thể hiểu được lịch sử từ thực tế. Đó chính là những bằng chứng sống động, thuyết phục nhất, và hấp dẫn nhất trong việc giáo dục thế hệ trẻ theo hướng “về nguồn”.

Có lẽ vì nhận thức như vậy, Lê Công Sơn, như nhiều người trí thức khác, đã lên tiếng về việc suy tàn của các di tích lịch sử cần được bảo tồn hơn trong thời đại này. Đau lòng khi biết có những di tích đang phụng phịu. Như câu thơ trong Truyện Kiều: “Oan này còn một kêu trời, nhưng xa”.

Không phải chờ đợi trời. Chúng ta phải nhìn vào trách nhiệm của chính mình ngay hôm nay, nếu không sẽ phải chịu trách nhiệm trước con cháu mai sau. Lê Công Sơn nêu ra những vấn đề cấp bách như ngôi đình cổ Thông Tây Hội đã nửa thế kỷ sẽ đi về đâu, Lăng Ông Bà Chiểu đã bị bỏ rơi, chùa cổ Giác Viên sẽ ra sao, vv... Không phải là than vãn bên lề, anh đã gặp gỡ những quản lý để tìm ra câu trả lời.

Với tư duy sâu sắc, nhằm đáp ứng nhu cầu cấp bách của độc giả, Lê Công Sơn đã làm rõ những bất cập đầy nghịch lý: Tại sao một di tích được xếp hạng lại bị lãng quên? Trớ trêu không?

Trong cuộc sống bận rộn, việc Lê Công Sơn nêu lên không phải là ngẫu nhiên, tôi quan tâm đến điều này vì tôi tin rằng Loanh quanh Sài Gòn có thể đóng góp vào việc tìm kiếm giải pháp trong bối cảnh hiện tại.

4.

Ai lại không yêu quê hương mình, nơi mà họ đã lớn lên và trải qua những niềm vui, những ngày sống an lành? Vì tình yêu đối với quê hương, chúng ta luôn mong muốn nơi đó ngày càng phát triển, trở nên tốt đẹp hơn, xứng đáng để sống. Với trách nhiệm của một công dân và để thể hiện lòng biết ơn đối với nơi mà anh từng cưu mang từ thời anh rời quê hương Quế Sơn (Quảng Nam) - nơi mà anh gắn bó từ thuở nhỏ và sau đó lập nghiệp ở miền Nam - nhà báo Lê Công Sơn đã sáng tác ra tập sách Loanh quanh Sài Gòn. Qua cuốn sách này, chúng ta càng hiểu rõ và yêu thêm Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh khi biết thêm về lịch sử và những câu chuyện thú vị về mảnh đất mà anh đã đặc biệt quan tâm, tình cảm chăm sóc qua từng dòng chữ.

Nhà thơ, nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc