Khám phá tương lai của giới trẻ Việt Nam trước “ngã rẽ quan trọng về nhân văn”

Trong một xã hội đa cấp, việc tự chủ về mặt kinh tế là một thách thức lớn, còn tự chủ về mặt tư tưởng lại càng khó khăn hơn. Tuy nhiên, nếu không thể đạt được điều kiện này, không thể trở thành một nhà nghiên cứu độc lập. Họ phải sẵn lòng từ bỏ những điều đã học được trong trường học để bước vào một con đường mới. Và điều này có vẻ dễ dàng hơn với các bạn trẻ.

'Tiếp cận với Việt Nam từ góc độ của người sống ở núi'

Dựa vào những bài dân ca H’mông, một thể loại văn học dân gian đặc trưng của dân tộc này, và áp dụng phương pháp 'xếp chồng văn bản' của nhà phê bình phân tâm học Charles Mauron, tác giả đã khám phá ra những 'biểu tượng ám ảnh' - những biểu tượng thường xuyên xuất hiện và có nguồn gốc từ tiềm thức tập thể. Việc phân tích, sắp xếp và giải thích những biểu tượng này đã mở ra 'con đường hoàng đạo' dẫn đến cá tính, bản sắc văn hóa của dân tộc.

Mặc dù 'bước ngoặt nhân học' không chỉ là một lối rẽ trong thế giới sách vở, mà còn là một hành trình trải nghiệm trên thực địa. Nguyễn Mạnh Tiến đã phải dành hàng chục lần leo lên và đi xuống đồng bằng Hà Giang, Lào Cai... không chỉ để sống gần gũi với người H’mông mà còn để hiểu biết về họ. Những trải nghiệm này không chỉ giúp Tiến xác minh những điều đã đọc mà còn mở ra những hiểu biết mới, đặc biệt là từ việc giải thích những chênh lệch giữa việc đọc và việc hiểu, giữa lý thuyết và thực tiễn. Điều này đã giúp Nguyễn Mạnh Tiến phát triển tư duy nghiên cứu độc lập, mở rộng quan điểm về văn học. Điều này không chỉ giúp nghiên cứu văn học thoát ra khỏi sự 'vang bóng của văn bản' để tiếp cận văn hóa mà còn mở ra một 'mô hình núi' mới để hiểu về Việt Nam từ góc độ núi, một góc độ mà trước đây ít ai để ý tới,

'Thích nghi hay đánh mất bản sắc văn hóa?'

Dân tộc Bru-Vân Kiều ban đầu sinh sống trên cao nguyên Trung Lào, thậm chí gần châu thổ sông Mekong. Do những biến động xã hội và di cư của các tộc người (người Thái di cư vào Lào và chiếm đất đai ở vùng đồng bằng), họ buộc phải tìm đến những vùng đất mới. Địa điểm cuối cùng mà họ định cư là phía đông Trường Sơn. Tại đây, họ phải đối mặt với một môi trường khắc nghiệt và với những dân tộc láng giềng xa lạ. Để tồn tại, họ phải hòa nhập với môi trường xung quanh. Thích nghi đã trở thành cách sống, cá tính của họ. Những kinh nghiệm, cảm xúc đó được lưu giữ trong truyện cổ, cuộc sống thứ hai của họ. Điều đơn giản đó không được ghi chép trong văn bản văn học.

Để khám phá, Đàm Nghĩa Hiếu đã phải trải qua nhiều cuộc trò chuyện với 'lãnh đạo làng, trưởng làng', những nhà văn hóa, phải đoán hiểu họ qua những lời nói, những biểu hiện văn hóa có liên quan, hoặc những điều đã phai nhạt. Tuy nhiên, điều này khiến Hiếu cảm thấy hoang mang: nếu dân tộc Bru-Vân Kiều tiếp tục thích nghi mãi, với sự yêu cầu ngày càng cao của những tình huống mới, liệu họ còn là chính họ không?

'Một hướng đi mới'

Trong số những nghiên cứu viên, Mai Anh Tuấn, sinh năm 1985, gặp nhiều khó khăn khi tìm hiểu về Nguyễn Huy Thiệp. Phương pháp tiếp cận theo học thi pháp, tự sự ở Việt Nam đã không hiệu quả, thậm chí trên những ruộng lúa cao sản của Nguyễn Huy Thiệp. Chuyển sang nghiên cứu nội - ngoại quan là đưa văn học về với xã hội, cho phê bình văn học về văn hóa, thế giới sống nguyên thủy của nó. Phê bình văn học thực sự là phê bình văn hóa. Một trong những cách tiếp cận đó là tham gia vào 'bước ngoặt nhân học'.

Truyện ngắn, kịch, và các bài viết ý kiến của Nguyễn Huy Thiệp từ góc nhìn của nhân học văn hóa trở nên rõ ràng hơn, không phải là sự lóa mắt, lòe loẹt, mà là sự sáng sủa. Thậm chí, các tiểu thuyết của Thiệp, nếu được nhìn từ góc độ của tiểu thuyết, có thể sẽ không ấn tượng, nhưng lại có sâu sắc, ý nghĩa nếu nhìn từ góc độ của nhân học văn hóa. Việc chuyển đổi này đòi hỏi Mai Anh Tuấn phải có nhiều dũng cảm. Anh phải từ bỏ những gì đã làm gần như xong để bắt đầu lại từ đầu, từ bỏ những gì đã chắc chắn để mạo hiểm với điều chưa chắc chắn.

Nghiên cứu tâm lý của một dân tộc cũng là nghiên cứu văn hóa của dân tộc đó, vì như G.Deveureux đã nói: tâm lý là văn hóa phát ra bên ngoài, và văn hóa là tâm lý phát ra bên trong. Từ ngày 28.11 đến 1.12.2017, Hội Tâm lý học ứng dụng quốc tế phối hợp với Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Hà Nội), Viện Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội tổ chức hội thảo quốc tế “Tâm lý học khu vực Đông Nam Á lần thứ nhất” tại Hà Nội.

Ban Tâm lý học dân tộc do Đỗ Lai Thúy làm trưởng ban và điều khiển buổi hội thảo, gồm các báo cáo của Đỗ Lai Thúy, Phạm Minh Quân, Nguyễn Mạnh Tiến, Đàm Nghĩa Hiếu, Nguyễn Văn Sơn, đã thu hút sự tham gia và tranh luận của nhiều nhà khoa học nước ngoài.

'Và những yếu tố mới...'

Thế nhưng, Quân đã từ chối để dành thời gian dịch nhiều tác phẩm nhân học Mỹ, như Tư duy của người nguyên thủy của F.Boas, Các mô thức văn hóa của R.Benedict, Tuổi trưởng thành ở Samoa của M.Mead, Tình dục và ức chế trong xã hội hoang dã của Malinowski... Các tác phẩm này đã và đang được in trong Tủ sách Văn Hóa Học.

Dịch, giới thiệu, và nghiên cứu mảng nhân học văn hóa ở châu Âu là mảnh ghép cuối cùng, “viên đá đỉnh vòm”, của bức tranh toàn cảnh. Điều đáng chú ý về Phạm Minh Quân là quyết tâm không vào “biên chế”, trở thành nhà nghiên cứu độc lập, mặc dù biết rằng có nhiều khó khăn phía trước.

Văn học chính thống thường có vẻ nghiêm túc và trang trọng, nên rất lo sợ mọi trò chơi, vì từ trò chơi đến chế giễu chỉ cách nhau một bước. Nhưng trò chơi của Hiếu mang tính triết học. Bị chỉ trích, Trần Ngọc Hiếu chỉ im lặng để độc giả hiểu được tính phổ cập, tổng thể của trò chơi, đồng thời để họ nhận ra rằng đằng sau những cách tiếp cận mới của nhà thơ là một cách nhìn nghệ thuật khác, một cái nhìn thế giới khác. Thơ ca và triết học thường xuyên giao hoà. Mỗi nhà nghiên cứu thơ đều muốn mở ra phạm vi của triết học, thậm chí trở thành một nhà triết học.

Không phải ngẫu nhiên mà Trần Ngọc Hiếu đã chọn dịch Chết cho tư tưởng của C.Bradatan. Khoảng cách giữa nghiên cứu văn học và triết học đã tồn tại từ lâu. Trong thế kỷ XX, với sự phát triển của khoa học, nghiên cứu văn học được xem xét như một mảng của khoa học, tiếp cận gần gũi với khoa học xã hội và nhân văn. 'Bước ngoặt nhân học' là một phản ứng tự nhiên theo xu hướng này. Kiên định với triết học trước 'bước ngoặt nhân học' là biểu hiện của tính độc lập của Trần Ngọc Hiếu.

Cần phải làm cho khoa học trở thành một mảng hoàn toàn độc lập. Chỉ khi đó, khoa học mới có thể vượt qua 'lợi ích nhóm' và đóng vai trò phản biện, đặc biệt là với chính nó. Việc đi từ các nghiên cứu độc lập tới các nhà nghiên cứu độc lập rồi lại đến các lớp trí thức độc lập là một quá trình dài nhưng không thể tránh khỏi, đặc biệt là với giới trẻ.

Theo Người Đô Thị

Đỗ Lai Thúy