Khám phá về cuộc đời và phong cách thơ của Chế Lan Viên

 I. Chế Lan Viên:

“Từ lòng đau thương ra niềm vui', có thể tóm tắt nội dung của tập thơ Ánh Sáng và Phù Sa (1960), tập thơ thứ hai của Chế Lan Viên sau cách mạng. Tập thơ này phản ánh và ca ngợi cuộc sống mới đang trỗi dậy, đồng thời góp giọng nói đấu tranh cùng miền Nam, và trong tập thơ cũng thấu hiểu sâu sắc nỗi đau trong tâm hồn, đẩy lui nỗi đau cũ để bước vào niềm vui mới. Chế Lan Viên trải lòng về cuộc đấu tranh trong tâm hồn mình, trung thực, chân thành như để chia sẻ cùng người đọc. Tính chân thành của tập thơ thể hiện rõ, đa dạng và sâu sắc.

Từ cõi tối của quá khứ, Chế Lan Viên bước vào ánh sáng rực rỡ của lý tưởng, có điều gì đó giống như nàng Kiều 'trở về cuộc sống, vượt qua sóng gió khổ đau'. Dù trong tâm hồn vẫn còn những bóng tối của quá khứ, nhưng không phải dễ dàng loại bỏ chúng. Anh hiểu rằng:

 Hồn tôi như một cánh đồng bị che lấp

Nỗi đau bên cạnh làm gió thổi từ phía đông.

Thật ra, sau khi được Đảng và Cách mạng khai sáng, Chế Lan Viên đã lâu đã nhận thức được vai trò của mình đối với 'tôi' cũ, tâm hồn cũ. Anh đã tìm ra câu trả lời cho câu hỏi triết lí đó:

Tôi là ai? Như cơn gió siêu phàm

Câu hỏi vô nghĩa thổi tắt ngàn ngọn nến

Tôi sống vì ai? Đột nhiên ngọc lên

Bàn tay người làm cho hàng triệu mầm sống xanh tươi

(Hai câu hỏi)

Nhưng điều đó chỉ là phần nào của sự nhận thức. Chỗ sâu thẳm nhất trong tâm hồn, nơi mạch nguồn sáng tạo chảy, Chế Lan Viên đã sâu sắc biểu lộ nỗi đau trong 'thế giới tiềm ẩn' của một nghệ sĩ, nơi mà nỗi đau, bóng tối vẫn còn đọng lại như từ một tâm bệnh cũ, một bản năng gì đó. Nỗi đau đang trở thành điểm chung, lan tràn đến tận cùng. Nỗi đau đó đẩy nhà thơ vào tình trạng cầu xin:

Quỳ xuống ven đường        

Tôi hôn cuộc sống

Đời mở rộng

Nên đời đau lòng...

Một cách chủ động, có ý thức. Chế Lan Viên quyết định sử dụng niềm vui và ánh sáng để đánh bại nó, loại bỏ nó. Trong cuộc chiến này, anh đã có sự hỗ trợ mới, một nơi dựa mới. Có sự nhiệt huyết của cuộc chiến mười năm. Có vũ khí tinh thần mà Đảng trao cho anh - 'ánh sáng chiếu sáng tôi, ánh sáng tinh thần của lý tưởng tôi'. Và may mắn, bây giờ Chế Lan Viên không còn tự kỷ trong thế giới của “cái tôi' cũ. Nếu không, nỗi đau của một người sẽ che phủ chân trời của một người! Anh đã “từ cái chân trời của một người, đến chân trời của tất cả mọi người”. Anh đã sống trong cuộc sống, giữa con người, cuộc sống mới mọc lên, anh được hỗ trợ.

Từng bước một, anh 'vượt qua mọi đau khổ như chim mùa vượt qua dãy trắng'. Tâm trạng của anh, từ nơi này là tiếng khóc, đến nơi khác, tiếng hát đã vang lên:

Tâm hồn tôi chưa bao giờ đi đến hồi kết

Đi hết trái tim, tiếng khóc biến thành những bản nhạc

Quay lại, mùa đông kết thúc cuộc chiến tranh đó trong tâm hồn Chế Lan Viên khẳng định người chiến thắng là anh, là điều mới. Chúng ta gặp một Chế Lan Viên đã thay đổi hoàn toàn từ khuôn mặt hồng sắc máu, đến tâm hồn yên bình trở lại, đến dáng đi bước:

Nhìn mắt trong veo như nước mắt...

Nhìn mặt đỏ hồng da mặt

Soi gương hồng của gương

Đứng, đã với cành cao vút

Đi, mơ đi những bước dài

Ôi những dặm đường công việc

Ba lô trên vai

Cuộc chiến tranh với cái cũ cũng mở đường cho cuộc sống mới đổ vào, Ánh Sáng và Phù Sa với âm thanh sôi động, mùi hương dồi dào. Mọi người thấy rõ rằng Chế Lan Viên rất biết cách đi vào cuộc sống mới. “Con tàu này đi Tây Bắc” - đó là lời của Tây Bắc, hay là lời mời gọi tâm hồn của anh. “Ra biển, ra trời, ra gặp người' là một cách để thoát khỏi cái cá nhân, hòa mình vào cái lớn của Đời. Chế Lan Viên say mê với con người và cũng khiến người đọc say mê với những dòng thơ và những âm thanh, tiếng ve nhộn nhịp ngoại ô, về dòng sông Hồng “phù sa lấp lánh - hai bờ đỏ mặt ”, cho ta cảm nhận giữa Tết trồng cây cả những cảm xúc của một mùa hoa trái sắp tới. Văn xuôi về một bài thơ, với những cánh hoa lan bãi, tàu đến, tàu đi đã thực sự nở ra một vườn hoa mới, tươi sáng và rực rỡ trong thơ viết về cuộc sống mới. Tốc độ của câu thơ tự do nhưng vẫn mạch lạc như chính sự mới muốn đập tan những ràng buộc cũ, nảy mầm trong những nhịp điệu mới tạo ra những dòng thơ đẹp, lãng mạn, đặc trưng cho phong cách của Chế Lan Viên thời kỳ này:

Tôi ao ước đến nơi biển trời hòa quyện với màu sắc, nơi bốn mùa thu đã biến hóa, nơi đáy đại dương có những rừng san hô giả vờ ngủ say, những rặng cây rủ bóng dài dày cùng với ánh trăng tỏa sáng, nơi những đám mây trắng làm cho các loài cá phiêu diêu bay đi, cá lúc này tụ họp trang hoàng lên những bông hoa với bộ áo đẹp, cá nục, cá chuồn, cá chim không phải là chim mà thực chất là các loài cá với vẩy màu hồng hồng, như con cá đang diễn thơ theo tiếng nhạc văn học.

Tất cả đã được tìm thấy. Tất cả đều rực rỡ trong niềm hạnh phúc và niềm vui mới: Ôi, niềm vui khi lòng ta yêu nước được thấy. Hạnh phúc nào bằng hạnh phúc đầu tiên, được nâng niu và tô điểm trong ánh sáng rực rỡ. Tâm hồn tôi khi được thấy quê hương tỏa sáng, thấy hàng núi hàng sông tươi đẹp.

Từ sự thức tỉnh đó, nhìn lại quá khứ một cách nghiêm túc, anh đến với một quá trình tự kiểm điểm mạnh mẽ: Suốt cuộc đời làm người, nhìn lại lần đầu tiên việc đi học, anh hối tiếc về những lời thơ đã trôi đi, chưa bao giờ hành động 'vì người' bằng một bữa cơm ấm no. Không có sự lấp lửng trong những dòng thơ này. Chúng tôi nhấn mạnh một vấn đề lớn về lương tâm của những người trí thức qua các thời đại - từ những nhà thơ xưa ngắm mây hình thành những hình ảnh lạ trên bầu trời, đến cụ Trần Nguyên Đán nhìn thấy ruộng đồng khô cằn: 'Văn chương không chỉ là những lời nói hão huyền, trống rỗng'. Đối với những người mê mẩn chữ viết, bài thơ là bước ngoặt lớn trong việc nhận thức.

Bốn năm sau (1964), bài 'Người thay đổi đời tôi'. Người thay đổi thơ tôi, lại là một đóng góp khác. Nếu trong bài trước anh nói nhiều về vận mệnh của cả dân tộc, thì trong bài này anh đi sâu vào số phận của một con người. Đề thơ khá rõ ràng làm nổi bật tính nhân quả. Những tư duy phân tích không làm giảm đi sức cảm nghệ thuật. Mỗi khi viết về Bác, anh nhìn lại cuộc đời mình, không thể không xúc động. Chính sự xúc động đó tạo nên sức truyền cảm. Thông qua một loại so sánh giữa Đại giác ngộ và Vô ý thức, giữa vĩ đại và non dại... như một người đi đường nhìn dãy núi cao trước mặt, cảm thấy sự bé bỏng của mình. Nhưng qua bao gian khổ, vượt bao nhiêu dốc đèo không biết đã thấy mình đứng ở triền núi, nhờ núi mà cao thêm: