Buzz
Đây là một ví dụ đạo đức trong sách 'Cứu lấy cuộc sống: Hành động ngay để chấm dứt đói nghèo' của triết gia Peter Singer, giúp ta suy ngẫm về những vấn đề đạo đức. Singer cho rằng vấn đề này dễ giải quyết: ai cũng nên nhảy vào cứu đứa bé, nếu không là thiếu lương tâm. Sau đó, ông đưa ra ví dụ khác:
Mỗi ngày, có tới 270.000 trẻ em chết ở châu Phi vì thiếu thức ăn hoặc bệnh tật như sốt rét, sởi, tiêu chảy - những bệnh không tồn tại hoặc ít gây tử vong ở các nước phát triển. Nếu quyên góp cho tổ chức cứu trợ như UNICEF, Oxfam, họ có thể cứu được nhiều trẻ em hơn. Câu hỏi đặt ra là mạng sống của trẻ em châu Phi có khác gì đứa bé sắp chết đuối kia không? Nhiều người nói rằng không thể so sánh hai chuyện hoàn toàn khác nhau, nhưng cả hai đều tương tự về đạo đức. Trong câu chuyện thứ nhất, bạn dễ thấy khoảng cách giữa việc bạn nên làm và thực sự làm: cứu đứa bé, vì nếu không, bạn sẽ áy náy. Trong ví dụ thứ hai, đó là Điểm Mù đạo đức, khi nhiều người không nhận ra sự thất bại của mình trong việc cứu mạng sống chỉ với một khoản đóng góp nhỏ.
Thí nghiệm tâm lý nổi tiếng của Stanley Milgram là minh chứng điển hình cho thấy con người có thể thực hiện hành vi thiếu đạo đức khi tuân theo mệnh lệnh của chính quyền. Bởi vì họ được trao quyền lực mà không cần chịu trách nhiệm. Video ngắn sau đây kể về thí nghiệm này:
Trong thí nghiệm, các tình nguyện viên đóng vai “giáo viên” đặt câu hỏi cho “sinh viên”. Nếu sinh viên trả lời sai, người giám sát yêu cầu “giáo viên” phạt bằng cách nhấn nút gây sốc điện với cường độ tăng dần, cao nhất lên đến 450 volt.
Thí nghiệm của Milgram bị chỉ trích nặng nề. Thực tế, “sinh viên” bị giật điện chỉ là diễn viên giả vờ đau đớn. Trước khi thí nghiệm, người ta dự đoán dưới 3% tình nguyện viên sẽ bấm nút 450 volt theo lệnh. Nhưng thực tế, 26 trên 40 người đã bấm nút tra tấn cực đại (tỉ lệ 65%).
Trong cuộc sống, chúng ta thường xuyên đối mặt với những quyết định liên quan đến đạo đức. Khoảng 90% các quyết định trong đời đều là các quyết định mang tính đạo đức. Bỏ tù hai thanh niên vì cướp bánh mì do đói là đúng hay sai? Trường Giang cầu hôn Nhã Phương có phải là quyền tự do của anh ấy không? Tại sao mại dâm bị cấm mà không coi như một nghề nghiệp, sử dụng cơ quan sinh dục như các nghề khác sử dụng chân tay hay trí óc? Tại sao chúng ta cấm hôn nhân đồng giới, loạn luân, quan hệ với động vật? Ngoài những câu hỏi khoa học như Trái Đất quay quanh Mặt Trời, con người luôn phải đối mặt với các câu hỏi đạo đức hàng ngày: Hành động này của mình (và người khác) là đúng hay sai? Nó có chấp nhận được về mặt đạo đức không?
Giáo sư Jonathan Haidt đưa ra một mô hình mà tôi cho là chính xác và được nhiều nhà nghiên cứu đồng tình khi giải thích về các phán xét đạo đức. Ông cho rằng “các phán xét đạo đức không khác gì các phán xét về cái đẹp. Khi bạn nhìn thấy một bức tranh, bạn thường biết ngay mình có thích nó hay không. Nếu ai đó hỏi tại sao nó đẹp, bạn bắt đầu bịa. Bạn tìm kiếm một lời giải thích hợp lý trong đầu và chộp lấy cái nào nghe có vẻ hợp lý nhất...
