Khi những bậc trí thức lại tin vào những thứ rất “linh tinh”!

Dựa trên một định nghĩa về trí thông minh, như là “khả năng suy luận, lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, tư duy trừu tượng, hiểu được các khái niệm phức tạp, học tập nhanh và học hỏi từ kinh nghiệm, một phân tích tổng hợp, đánh giá 63 công trình đã kết luận rằng những người thông minh có khuynh hướng tôn giáo ít hơn so với người khác.

Vì vậy, có vẻ hợp lý khi kết luận rằng những người có trí tuệ siêu việt bẩm sinh có khả năng tự bảo vệ bản thân trước các tín điều tôn giáo cao hơn.

Để định nghĩa trí thông minh ở mức cao nhất, có lẽ một cách hữu ích là xem xét về năng lực phi thường mà một số cá nhân đã thể hiện, để vượt qua những giả định cũ, các mô hình chiếm ưu thế trong thời đại của họ, để cải tiến, không chấp nhận những ý kiến phổ biến đang được thụ đắc. Galileo, Darwin, Einstein, Kant và Descartes đều có năng lực tư duy đặc biệt so với người đồng thời. Họ đã mở ra những câu hỏi về quan điểm của đám đông và những giải thích quá đơn giản. Trong trường hợp của họ, trí thông minh không chỉ đi kèm với tư duy phê phán, mà còn là khả năng “từ chối” thông tin được đặt ra, tức là một kiểu “không tốt”, và rộng hơn nữa, là tình trạng chống lại sự kiểm soát ý thức dưới mọi hình thức.

Tuy nhiên, một bài báo của Heather A. Butler, giáo sư tâm lý học ở Đại học California, đã phân tích một hiện tượng đáng chú ý: những người thông minh cũng có thể đưa ra và tin vào những điều ngớ ngẩn hoặc vô lý. Bà viết: “Dù thường bị hiểu nhầm với trí thông minh, tư duy phê phán không phải là trí thông minh. Tư duy phê phán là một tập hợp các phương pháp định hướng mục tiêu, kèm theo khả năng linh hoạt áp dụng các kiến thức cho phép chúng ta suy luận một cách sáng suốt trong những tình huống phù hợp. Những người có tư duy phê phán là những người... linh hoạt, đòi hỏi có bằng chứng để chứng minh niềm tin của họ, và [họ] nhận biết những nỗ lực sai lầm để thuyết phục chính mình. Tư duy phê phán cũng đồng nghĩa với việc vượt qua mọi sự thiên kiến nhận thức (ví dụ: thiên kiến nhận thức muộn hoặc thiên kiến xác nhận).

[…]

'   Jimmy Carter và thư gửi tới cuộc sống ngoài vũ trụ   '

Năm 1976, trong chiến dịch tranh cử tái tổng thống của mình, Jimmy Carter đã tuyên bố: “Nếu trở thành tổng thống, tôi sẽ công khai tất cả thông tin mà nước Mỹ biết được.

về các quan sát UFO (Vật thể bay không xác định) với công chúng và các nhà khoa học.” Ông nói thêm một câu gây sững sờ, một ví dụ tuyệt hảo về thiên kiến xác nhận: “Tôi tin chắc UFO tồn tại vì tôi từng nhìn thấy một lần.”

Sau khi chiến thắng, Tổng thống Jimmy Carter đã hành động theo niềm tin của mình bằng cách gửi một lá thư tới sự sống ngoài hành tinh thông qua tàu không gian Voyager 1 không người lái vào ngày 5 tháng 9 năm 1977. Sau khi giới thiệu về tàu thăm dò và Trái Đất, ông chào hỏi sự sống ngoài hành tinh như sau: “Đây là một món quà từ một thế giới nhỏ bé, xa xôi, là dấu hiệu đại diện cho âm thanh, khoa học, hình ảnh, âm nhạc, suy nghĩ và cảm xúc của chúng tôi. Chúng tôi đang cố gắng vượt qua thời gian của mình để có thể kết nối với thời gian của quý vị. Hy vọng một ngày nào đó, khi chúng tôi đã vượt qua được những thách thức của mình, chúng tôi có thể tham gia vào một cộng đồng các văn minh trong Dải Ngân Hà. Bản ghi âm này là biểu tượng của hy vọng và quyết tâm của chúng tôi, cùng với lòng tốt của chúng tôi trong một vũ trụ kỳ diệu và bao la.”

Thực tế là Jimmy Carter, tác giả của nhiều cuốn sách về chính trị, người đoạt giải Nobel Hòa Bình năm 2002, lại có lòng tin để gửi thông điệp tới sự sống ngoài hành tinh (những thông điệp sẽ không đến được trong vòng 40.000 năm, và dù ra sao đi nữa, chúng ta cũng không biết gì về điều đó, vì tàu thăm dò sẽ dừng truyền tin sau năm 2025) khiến chúng ta phải suy nghĩ.

Tuy nhiên, Carter không phải là người duy nhất gửi thư tới sự sống ngoài hành tinh. Vào ngày 19 tháng 11 năm 2017, Science Post tuyên bố một nhóm các nhà thiên văn từ Viện SETI (Tìm kiếm Trí thông minh Ngoài Trái Đất) đã gửi tín hiệu vô tuyến chứa thông tin về các hành tinh trong Hệ Mặt Trời của chúng ta, cấu trúc ADN, một bản vẽ về con người và các thông tin cơ bản khác về Trái Đất và cư dân nơi đây, trực tiếp tới một hệ Mặt Trời láng giềng – một trong những hệ gần gũi nhất mà chúng ta biết đến có thể có sự sống, đủ gần để chúng ta có thể nhận tín hiệu phản hồi trong vòng dưới 25 năm, một khoảng thời gian mà chúng ta có thể chấp nhận, dù không phải là ngay lập tức.

Thậm chí còn đáng kinh ngạc hơn: các nhà khoa học như nhà vật lý Stephen Hawking và nhà thiên văn Dan Werthimer, người nghiên cứu SETI tại Đại học California, Berkeley, đã cảnh báo quan chức về những hậu quả có thể xuất phát từ việc liên lạc với sự sống ngoài hành tinh, ví dụ như “một nền văn minh có khả năng tiếp nhận và hiểu các thông điệp này chắc chắn đã tồn tại lâu hơn, tiên tiến hơn rất nhiều so với chúng ta, về mặt công nghệ.” Dan Werthimer chú ý: “Như việc la hét trong một khu rừng trước khi biết có hổ, sư tử, gấu hay những loài động vật nguy hiểm khác tồn tại hay không.”

Điều này thật làm ta đau lòng...

Dù có vẻ không liên quan, nhưng những người rất thông minh thỉnh thoảng lại bị niềm tin của họ làm mờ trí, đến mức họ bỏ qua khả năng tư duy phê phán, hy sinh niềm hạnh phúc và thậm chí cả tính mạng của bản thân.

'   Steve Jobs, một tâm hồn mê mải theo niềm tin của mình   '

Với tên gọi iGod, ông Steve Jobs thường thức tỉnh sự sáng tạo phi thường, ý tưởng rằng ông có thể biến đổi thế giới theo ý muốn của mình. Ý tưởng đó đã cho hoa quả khi Jobs biến những ý tưởng tuyệt vời của mình thành hiện thực, nhưng lại không thể vượt qua căn bệnh ung thư.

Theo quan điểm của hai tác giả viết về cuộc đời của Jobs là Daniel Ichbiah và Walter Isaacson, trong ánh sáng của mọi sáng tạo ông đã đạt được, Steve Jobs được mô tả là cực kỳ thông minh, thậm chí là siêu việt. Daniel Ichbiah, một tác giả người Pháp, tác giả cuốn Les Quartre Vies de Steve Jobs: Biographie de Steve Jobs (tạm dịch: Bốn Cuộc Đời của Steve Jobs: Tiểu Sử Steve Jobs), miêu tả ông như sau: “Một tâm hồn đầy đau khổ, đầy quyết tâm chịu đựng gánh nặng của thiên tài và được trời ban cho sự nhạy cảm bẩm sinh về cái đẹp, Jobs có những ước mơ lớn và sở hữu tài năng để lan tỏa những ước mơ đó với mọi người... Ông không chỉ là một nhà điều hành thông thường, mà còn là một nghệ sĩ chân chính, đam mê tìm kiếm Sứ Mệnh, một người đặc biệt được thúc đẩy bởi một khao khát duy nhất: thay đổi thế giới.”

Walter Isaacson, người đã từng làm tổng biên tập cho tạp chí Time, cựu chủ tịch của CNN, và tác giả của các cuốn tiểu sử về Albert Einstein, Henry Kissinger và Benjamin Franklin, đã nhấn mạnh trong cuốn tiểu sử về Steve Jobs một câu ngắn được phóng đại trong chiến dịch quảng bá “Think Different” của Apple: “Những người đủ mạnh mẽ để tin rằng họ có thể thay đổi thế giới chính là những người làm được điều đó.”

[...]

Sau khi phát hiện ra một khối u trong tụy của mình vào tháng 10 năm 2002, các bác sĩ đã rơi nước mắt vì xúc động khi phát hiện ra rằng khối u này có thể được mổ ra. Tuy nhiên, Steve Jobs đã từ chối phẫu thuật. Là một người theo đạo Phật và ăn chay, Jobs đã có sự nghi ngờ đối với y học chính thống và tin tưởng vào các phương pháp chữa trị thay thế, mỗi phương pháp lại càng lạ lẫm và kỳ diệu hơn. Ông tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia về trị liệu tự nhiên, thầy thuốc châm cứu, và thậm chí là nuốt các viên thảo dược, uống nước ép trái cây, và thực hiện các chế độ ăn kiêng kéo dài để làm sạch cơ thể. Cho đến năm 2004, các xét nghiệm mới chỉ ra rằng việc ăn rau bồ công anh trộn vào xa lát không có tác dụng đáng kể đối với tế bào ung thư: khối u đã lan ra khỏi tụy. Ông đã đồng ý phẫu thuật, nhưng đã quá muộn. Vào tháng 4 năm 2009, ông đã phẫu thuật ghép gan tại Viện Ghép tạng Giáo lý hội ở Memphis, tiểu bang Tennessee. Ông tiếp tục làm việc tại Apple cho đến khi ông qua đời vào tháng 10 năm 2011, lúc ấy ông mới 56 tuổi.

Các nhà viết tiểu sử và bạn bè đã đề xuất về sự trái ngược trong tính cách của Steve Jobs. Một nhà phát minh tài ba có thể làm đảo lộn thế giới, nhưng ông không có khả năng tự giúp mình vượt qua những quan điểm lừa dối, thậm chí làm tăng thêm sự suy tàn. Liệu có phải ý thức “bị bỏ rơi bởi cha mẹ” đã tạo ra một khoảng trống trong tâm hồn mà Jobs đã lấp đầy bằng sự khao khát tìm kiếm sự hiểu biết không gì sánh kịp? Khi 7 tuổi, Jobs đã rất buồn khi một cô bạn gái mà cậu tâm sự cho rằng cậu không phải là con ruột thì đã hỏi cậu: “Vậy là bố mẹ không thương bạn à?” Bố mẹ nuôi của Jobs đã dành cho cậu sự ấm áp và nhạy cảm mà chỉ có trong trái tim của họ. Không nghi ngờ gì, môi trường đầy tinh thần tiên tri của Khu Vực Vịnh vào thập niên 1970 đã thúc đẩy thêm sự đam mê tìm kiếm nguồn cảm hứng đặc biệt trong Jobs.

“Galileo đã lầm: Giáo hội mới là đúng”

Cách đây mười năm, vào ngày 6 tháng 11 năm 2010, một hội thảo được cho là khoa học với chủ đề “Galileo Sai lầm: Giáo Hội Đúng” đã được tổ chức tại khách sạn Hilton Garden ở South Bend, bang Indiana, cách Chicago không xa lắm. Mười diễn giả được giới thiệu là “chuyên gia.” Họ cố gắng chứng minh rằng Mặt trời quay xung quanh Trái đất, theo hệ thống địa tâm, dù khoa học đã chứng minh Trái Đất và các hành tinh khác quay xung quanh Mặt trời, theo hệ nhật tâm. Phụ đề đầy hứa hẹn; đó sẽ là hội thảo Công giáo thường niên “đầu tiên” về thuyết địa tâm. Tiến sĩ Robert Sungenis đã khai mạc hội thảo bằng một bài phát biểu có tựa đề “Thuyết địa tâm: Họ biết rõ, nhưng họ giấu diếm”, nắm bắt một xu hướng lặp lại: thuyết âm mưu. Những diễn giả khác, như Tiến sĩ Robert J. Bennett và Tiến sĩ John Salza, tuyên bố những chủ đề gây chấn động tương tự: “Bằng chứng khoa học: Trái đất là trung tâm của vũ trụ,” “Giới thiệu các cơ chế của thuyết địa tâm,” và “Các thực nghiệm khoa học chỉ ra Trái đất đứng tại chỗ ở trung tâm vũ trụ.” Bằng cấp, danh xưng của họ rất mơ hồ: chẳng hạn Robert J. Bennett, đồng tổ chức hội thảo, tự xưng là Tiến sĩ Thuyết tương đối Rộng. Robert Sungenis là chủ tịch của Công Giáo Hối Lỗi Quốc Tế, là tác giả của nhiều sách, bài viết về thần học, khoa học, văn hóa và chính trị. Ông này đã dạy vật lý và toán học suốt nhiều năm tại nhiều trường sở khác nhau. Ông ta rao giảng rằng các nhà vật lý như Albert Einstein, Ernst Mach, Edwin Hubble, Fred Hoyle, “và nhiều tên tuổi khác” đã chứng minh, đúng như trong Kinh Thánh đã nói, rằng Mặt trời và tất cả các hành tinh khác đều chuyển động quanh Trái đất, vốn cố định trong không gian, bất động, bất biến. Ông ta nuôi dưỡng hy vọng rằng mọi người sẽ trao cho Kinh Thánh vị trí xứng đáng và hiểu rằng khoa học thực ra không đến nỗi như họ đã tưởng bấy lâu nay.

Mỗi lần có khám phá khoa học mới, mỗi lần đều mang lại bằng chứng mới, chỉ ra rằng thuyết địa tâm không phản ánh hiện thực. Những người ủng hộ thuyết địa tâm không có gì để chứng minh cho lập luận của họ ngoài Kinh Thánh. Đối mặt với mọi lập luận khoa học, họ đều trả lời: “Kinh Thánh đã nói rằng...” Sự công kích vào Galileo làm hoen ố hình ảnh của một trong những người sáng lập khoa học hiện đại, người đã tiến hành một trong những thực chứng đầu tiên cho thuyết nhật tâm của Copernicus, và cũng xóa bỏ một phần gánh nặng mà có người xem là gây ra bởi lời xin lỗi của Giáo hội Thiên Chúa Giáo vào năm 1992 vì đã buộc tội Galileo.

Nhiều thế kỷ trôi qua, nhưng vấn đề về Trái đất vẫn là một vấn đề nhạy cảm. Thuyết địa tâm của Copernicus đã phải đối mặt với Kinh Thánh và niềm tin vào sự Hiển Lộ của Chúa, gây ra cuộc tranh cãi không ít. Các nhà khoa học đã phải đối mặt với áp lực lớn. Ngày nay, vẫn còn những người ủng hộ thuyết giản lược và những người tạo ra những lý thuyết kỳ lạ, cố gắng chi phối tâm trí, từ đó lan truyền những ý kiến mù mịch của họ: cuộc đấu tranh giữa sự ngu dốt và chân lý vẫn tiếp tục.

'Trích dẫn từ cuốn sách 'Kẻ khôn cũng có khi khờ' phát hành bởi Alpha Books -