Khía cạnh tiêu cực của việc gọi vốn từ cộng đồng và bài học từ trò chơi Star Citizen đã thu hút hơn 11 nghìn tỷ VNĐ vốn đầu tư

Dự án nổi tiếng Star Citizen của Cloud Imperium Games và dự án xe đạp Superstrata của Arevo có nhiều điểm tương đồng.

Trong vài tuần gần đây, những người yêu thích các sản phẩm 'made in Việt Nam' đã tiếc nuối khi không có cơ hội trải nghiệm sản phẩm xe đạp in 3D của công ty Arevo Việt Nam.

Hai dự án sản xuất xe scooter và xe đạp hoàn toàn từ sợi carbon của vợ chồng Sonny Vũ - Lê Diệp Kiều Trang là Scotsman All-Carbon Fiber Scooter và Superstrata Bike, được gọi chung là dự án xe đạp Superstrata, đã bị ngừng hoạt động do chi phí nhập khẩu sợi carbon và tác động của đại dịch COVID-19.

Mặc dù vậy, có một phần người quan sát còn thắc mắc về số tiền khổng lồ mà công ty đã huy động thông qua hình thức gọi vốn; cụ thể là gần 7,2 triệu USD từ gọi vốn cộng đồng qua Indiegogo và 25 triệu USD từ các nhà đầu tư. Họ cũng tỏ ra băn khoăn về khả năng công ty hoàn trả vốn cho những người đã đóng góp. 

Nếu nhìn thoáng qua, có thể thấy phần lớn những người thắc mắc chưa hiểu rõ về hình thức gọi vốn từ cộng đồng đã tồn tại từ lâu; như các trái phiếu chiến tranh trong hai cuộc Thế chiến, hoặc hành động quyên góp tài chính để giúp tác giả sách hoàn thành tác phẩm, đều là những ví dụ về hình thức gọi vốn từ cộng đồng từ lâu đời. 

Bức tượng Nữ thần Tự do gần như không được hoàn thành nếu không có chiến dịch gọi vốn trên tờ báo The World. Với sự đóng góp từ 0,15 đến 250 USD, hơn 160.000 người, bao gồm cả trẻ em, đã đóng góp để hoàn thành bức tượng.

Trong thời đại Internet, hình thức gọi vốn cộng đồng đã trở nên toàn cầu. Theo báo cáo từ Trường Kinh doanh Cambridge Judge, chỉ trong năm 2015, hình thức gọi vốn cộng đồng đã thu về hơn 34 tỷ USD. Trong danh sách các dự án gọi vốn cộng đồng thành công nhất lịch sử, Star Citizen vẫn được đề cập thường xuyên như một ví dụ về thành công trong gọi vốn dù dự án chưa hoàn thành.

Tính đến thời điểm hiện tại, thời gian gọi vốn của Star Citizen đã kéo dài 10 năm, với hơn 500.000.000 USD được gọi vốn.

Ban đầu được công bố trên một trang web gọi vốn riêng vào tháng 9/2012, sau đó đưa lên nền tảng Kickstarter vào tháng 10/2012, Star Citizen nhanh chóng trở thành một trong những dự án được nhắc đến nhiều nhất trên Internet.

Star Citizen đã gây sốt và thu về 2 triệu USD trong thời điểm 10 năm trước vì hai lý do chính: quy mô của trò chơi và tên tuổi của Chris Roberts, nhà phát triển nổi tiếng. Với danh tiếng là nhà phát triển game có kinh nghiệm, Chris Roberts nhanh chóng thu hút sự quan tâm của cộng đồng game thủ và các nhà đầu tư.

Chris Roberts từng nổi tiếng với những dự án như Wing Commander và Freelancer, chứng tỏ được khả năng làm game của mình. Star Citizen được ông Roberts giới thiệu là sự kết hợp tốt nhất từ hai tựa game trước đó và nhiều hơn thế: một vũ trụ rộng lớn, cốt truyện liên kết giữa các hành tinh, chiến trường không gian với phi thuyền có người lái, và một nền kinh tế trong game cho phép người chơi trở thành doanh nhân hàng không vũ trụ.

Các game thủ đã bị mê hoặc bởi quy mô và những lời hứa của Chris Roberts. Với nhiều năm kinh nghiệm trong ngành game, Roberts có khả năng thực hiện những gì đã hứa. Để tăng sự tin tưởng vào dự án gọi vốn, Chris Roberts đã công bố video về quá trình phát triển game, trải nghiệm tàu vũ trụ trong trò chơi, v.v…

Star Citizen được quảng cáo sẽ có một nền kinh tế tự động với hệ thống trí tuệ nhân tạo tiên tiến, hành tinh có thời tiết độc đáo, hệ thống du hành riêng, cho phép người chơi thỏa sức khám phá, thực hiện nhiệm vụ, tham gia vào các trận không chiến, hay gia nhập các phi hành đoàn to lớn.

Nhà phát triển Star Citizen hứa rằng mỗi khi đạt một mức tiền gọi vốn mới, game sẽ được tích hợp thêm tính năng và nội dung mới. Ví dụ, khi gọi vốn đạt 6 triệu USD, Star Citizen sẽ có tổng cộng 100 hệ sao để khám phá, nhạc nền sẽ do dàn nhạc giao hưởng biểu diễn, v.v…

Star Citizen cơ bản là một vũ trụ ảo với vô số nội dung, có thể mang lại hàng chục ngàn giờ giải trí cho game thủ. Tất cả những điều này khiến người chơi rất quan tâm tới Star Citizen.

Khi chiến dịch trên Kickstarter kết thúc, nhóm phát triển đã thu được hơn 6.200.000 USD, gấp hơn 3 lần so với mục tiêu 2 triệu USD ban đầu.

Khi số tiền gọi vốn đạt 23 triệu USD vào tháng 10/2013, Chris Roberts đã hỏi cộng đồng liệu Star Citizen nên tiếp tục gọi vốn hay không.

Đáng ngạc nhiên, 88% người tham gia đã bày tỏ mong muốn tiếp tục đóng góp cho dự án Star Citizen dù đã đạt đủ vốn sản xuất. Do đó, quy mô của Star Citizen tiếp tục mở rộng. Đến năm 2023, Star Citizen vẫn tiếp tục gọi vốn thông qua việc bán các gói mua tàu vũ trụ trong trò chơi.

Hiện tại, Cloud Imperium Games vẫn chưa công bố ngày ra mắt chính thức, nhưng tổng số tiền gọi vốn đã vượt qua mốc 500 triệu USD, tương đương hơn 11.850.000.000.000 VNĐ.

Nhiều người đã từng đặt câu hỏi liệu Star Citizen có phải là một trò lừa đảo quy mô lớn hay không, thậm chí còn đặt cho dự án biệt danh là Scam Citizen. Tuy nhiên, thực tế là Star Citizen không phải là một trò lừa đảo, mà là một dự án quá lớn để có thể nhanh chóng ra mắt, và Chris Roberts - bộ óc đứng sau dự án là một người cầu toàn.

Trong các cuộc phỏng vấn, Roberts thường thể hiện sự tham gia trực tiếp vào hầu hết mọi khâu sản xuất game. Mọi quyết định lớn đều được đưa qua Roberts, dẫn đến tiến độ sản xuất game chậm lại. Không ai có thể trách móc được Chris Roberts, vì Star Citizen là ước mơ của cả đời ông.

Những điểm tương đồng giữa hai dự án, Star Citizen và Superstrata

Nhìn chung, cả Star Citizen và Arevo đều là những sản phẩm tiềm năng, thu hút một lượng lớn người ủng hộ và gọi vốn nhiều hơn rất nhiều so với dự kiến ban đầu.

Khi ra mắt, Superstrata đã đạt được những kết quả ấn tượng. Ông Sonny Vũ cho biết, ban đầu, mục tiêu công khai là đạt doanh thu đặt trước 100.000 USD, nhưng cuối cùng, mục tiêu đã được nâng lên là 3 triệu USD trong 60 ngày. Tuy nhiên, Superstrata đã đạt được con số 3 triệu USD đó chỉ trong 13 ngày đầu tiên.

Superstrata đã thực hiện chiến dịch gọi vốn trên Indiegogo vào năm 2022 với mục tiêu ban đầu là thu được 100.000 USD nhưng cuối cùng đạt tới gần 7,2 triệu USD. Ngoài ra, Superstrata còn huy động được 25 triệu USD từ các nhà đầu tư.

Arevo dự kiến sử dụng công nghệ in 3D để tạo ra xe đạp bằng sợi carbon siêu nhẹ và siêu bền, có thể tùy chỉnh phù hợp với cơ thể từng khách hàng. Điều này đã thu hút sự ủng hộ nhiệt tình từ những người đam mê thể thao.

Cả Sonny Vũ (Vũ Xuân Sơn) và Lê Diệp Kiều Trang đều là những cái tên rất nổi tiếng trong giới startup Việt Nam. Cả hai tốt nghiệp từ những trường đại học danh tiếng và từng tham gia vào những dự án lớn.

Danh tiếng của cặp đôi này đã góp phần quan trọng vào việc gọi vốn thành công cho dự án Superstrata.

Tuy nhiên, số vốn khổng lồ mà cặp vợ chồng Sonny Vũ và Lê Diệp Kiều Trang huy động được không phải là chỉ số thành công cho cả dự án. Tương tự như Star Citizen, chiếc xe đạp của Arevo vẫn chưa hoàn thiện và chưa có mặt trên thị trường, do đó không thể đánh giá mức độ thành công của sản phẩm.

Điểm khác biệt lớn giữa hai dự án nêu trên là: Star Citizen vẫn đang trong quá trình phát triển với ngày ra mắt chưa rõ, trong khi Superstrata đã chính thức dừng lại.

Đôi mặt của một đồng xu

Một phần không nhỏ người quan sát chỉ tập trung vào số tiền lớn để đánh giá dự án. Việc gọi vốn đầu tư luôn đi kèm với rủi ro, và tất cả những người đầu tư vào sản phẩm đều phải đối mặt với nguy cơ mất vốn.

Lấy ví dụ về Star Citizen. Trong loạt email gửi tới Cloud Imperium Games yêu cầu hoàn lại 3.000 USD đã góp vốn, một người đã buộc phải… đưa ra đe dọa kiện Cloud Imperium Games lên Uỷ ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC), đưa ra khiếu nại lên Trung tâm Tội ác Internet (IC3), thậm chí còn đề cập đến Viện kiểm sát trưởng bang Los Angeles.

Nhà phát triển Star Citizen đã phải nhượng bộ. Sau đó, người đó chỉ ra rằng chỉ cần làm hai bước đơn giản để đòi lại tiền. Một, nói chuyện một cách lịch sự và hai, sử dụng các quy tắc pháp lý để yêu cầu tiền. Sự kiện diễn ra năm 2016 đã thu hút sự chú ý của nhiều trang tin tức, và việc đòi lại tiền cũng trở thành một vấn đề nổi bật, cho thấy chính sách của Cloud Imperium Games có thể gặp vấn đề.

Nhìn ra toàn cảnh, có thể thấy hình thức gọi vốn đám đông mang lại rất nhiều lợi ích. Sử dụng sức mạnh của Internet, một chiến dịch thành công có thể mang lại cho người gọi vốn nhiều lợi ích bên cạnh nguồn vốn lớn từ khắp nơi trên thế giới.

Vị trí và uy tín của người gọi vốn có thể được nâng lên một tầm cao mới. Công nghệ số giúp người gọi vốn và nhà đầu tư tương tác dễ dàng, thậm chí nhà đầu tư có thể trực tiếp tham gia vào quy trình sản xuất thông qua những đóng góp xây dựng.

Đối với nhà đầu tư, họ có thể mua sản phẩm với giá rẻ hơn khi nhà sản xuất không cần tốn nhiều chi phí cho việc tìm kiếm đầu tư hay nghiên cứu thị trường.

Tuy nhiên, hoạt động gọi vốn cộng đồng có nhiều rủi ro. Một nhà đầu tư sẽ đứng trước nguy cơ mất uy tín nếu không gọi đủ số vốn, hoặc gọi được vốn nhưng không thể sản xuất được sản phẩm. Hành vi sao chép sản phẩm cũng có thể làm nhà đầu tư thất vọng khi họ phải đối mặt với ý tưởng của chính mình.

Bên cạnh đó, một dòng tiền vốn lớn và công khai như vậy chắc chắn sẽ thu hút nhiều sự hoài nghi. Cả những người bên trong và bên ngoài công cuộc gọi vốn đều lo lắng về nguy cơ lừa đảo và chiếm đoạt quỹ, những lo ngại này có thể ngăn chặn tiềm năng của đồng tiền vốn. Sự do dự của đám đông cũng có lý do, vì nguy cơ rửa tiền trong các dự án gọi vốn cộng đồng là thực tế.

Kết luận

Nhìn chung, hình thức gọi vốn cộng đồng có lịch sử lâu đời và đã nhiều lần chứng minh khả năng thành công của mình. Tuy nhiên, giống như hầu hết các khía cạnh khác trong cuộc sống, gọi vốn cộng đồng có hai mặt tốt và xấu; và như mọi kế hoạch đầu tư tài chính khác, gọi vốn cộng đồng mang theo rủi ro.

Cho dù là một khoản đóng góp nhỏ, nó sẽ đẩy nhanh quá trình gọi vốn và giúp sản phẩm sớm được ra mắt chính thức. Người góp vốn có nhiều động lực, từ cảm giác hữu ích khi đóng góp cho thành công dự án chung đến tìm kiếm lợi ích kinh tế. Miễn là hai phần thưởng này vẫn được duy trì, mô hình gọi vốn cộng đồng sẽ tiếp tục tồn tại.

Trang web gọi vốn cộng đồng đã giúp các công ty và cá nhân trên toàn thế giới gọi được số vốn lớn đến 89 triệu USD vào năm 2010, 1,47 tỷ USD vào năm 2011 và tăng lên 2,66 tỷ USD vào năm 2012. Dự báo của My Private Banking Research cho thấy hình thức gọi vốn cộng đồng sẽ đạt 1.000 tỷ USD vào năm 2025.

Hình thức gọi vốn cộng đồng và hai sản phẩm đã được đề cập ở trên phản ánh một sự thật hài hước: Xin một khoản tiền lớn từ một người là khó khăn, nhưng đi xin mỗi người một ít thì lại dễ dàng đến bất ngờ.