Buzz
Facebook đã sử dụng toàn bộ sức mạnh của thuật toán và trí thông minh của các chuyên gia mà họ thuê, trong đó có những người có thể được coi là thiên tài, chỉ để đạt được một mục tiêu duy nhất: khiến người dùng nắm điện thoại lên và dành thời gian trên Facebook nhiều hơn
Chúng ta đang sống trong một thế giới mất tập trung. Đó là một thế giới với internet, mạng xã hội, ứng dụng điện thoại…tất cả đều đang muốn chẻ nhỏ sự chú ý của bạn ra thành từng mảnh.
Mỗi ngày thức dậy, bạn có thấy mình giống như đang bước vào một rạp xiếc khổng lồ? Một đống các sự lựa chọn bủa vây trước mắt bạn. Các ứng dụng, bài đăng, thiết bị và màn hình… tất cả đang co kéo sự tập trung của bạn. Chúng cạnh tranh nhau để chiếm lấy quyền kiểm soát ngón tay cái và ánh mắt của bạn.
Đó là cách sự tập trung của bạn đang được thu hoạch và đem bán, bởi những gã khổng lồ công nghệ như Facebook, Youtube và TikTok… Như một câu nói đã trở thành châm ngôn ở Thung lũng Silicon, nếu có thứ gì đó mà bạn được dùng miễn phí, thì bạn không phải là khách hàng, bạn chính là sản phẩm.
Johann Hari, một nhà báo người Anh mới đây đã viết một cuốn sách có tên là Stolen Focus (tạm dịch là 'Sự tập trung bị đánh cắp'). Trong đó, anh đã điều tra kỹ lưỡng những gì đang xảy ra với khả năng tập trung của chúng ta.
Hari lập luận rằng tất cả chúng ta đều đang bị lạc lối trong cuộc sống của chính mình. Trong mọi khoảnh khắc, những thứ gây mất tập trung luôn diễu hành qua mắt chúng ta. Và càng ngày, cuộc diễu hành ấy càng trở nên đông đúc hơn.
Nhưng cuối cùng, làm sao thế giới lại trở nên mất tập trung như vậy? Liệu chúng ta có thể khôi phục lại sự tập trung của chúng ta, để làm việc của riêng mình, thay vì dành năng lượng đó cho Big Tech và các nhà quảng cáo không?
Câu trả lời cho những câu hỏi đó có thể được tìm thấy trong cuộc trò chuyện giữa Vox và Johann Hari. Họ đang thảo luận về một cuộc khủng hoảng thực sự, điều mà chúng ta chưa bao giờ nghiêm túc xem xét trước đây.
Nhưng một lần nữa, câu hỏi là: Bạn có đủ tập trung để đọc hết bài viết này không?
Johann Hari: Tôi nhận thấy mỗi năm, sự tập trung của tôi dường như giảm đi một chút. Cảm giác như những nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung cao, như đọc sách hoặc xem phim, ngày càng trở nên giống như việc chạy ngược chiều trên thang cuốn.
Tôi vẫn có thể làm được những điều đó, nhưng mỗi ngày, nó trở nên khó khăn hơn. Và không chỉ có tôi, hầu hết mọi người tôi biết đều cảm thấy như vậy.
Cảm giác này đặc biệt tồi tệ đối với giới trẻ, nhiều người trong số họ bị cuốn vào cảm giác lo âu, như tốc độ của Snapchat.
Trong một thời gian dài, tôi tự nhủ: 'Chắc, mọi thế hệ đều phải đối mặt với sự mất tập trung của riêng họ'. Bạn có thể đọc được lá thư giữa hai nhà sư sống cách đây 1.000 năm, trong đó, một người nói với người kia rằng 'Sự tập trung của tôi không còn như xưa nữa'.
Tuy nhiên, sự giảm chú ý của nhà sư chỉ là do tuổi già của ông ấy. Trí tuệ của ông ấy đang dần suy giảm, và không nên nhầm lẫn giữa quá trình lão hóa của chính mình với sự suy thoái của thế giới xung quanh.
Thời đại hiện đại là thứ mà tôi tin rằng đang gây ra một cuộc khủng hoảng mất tập trung nghiêm trọng. Đó là một cuộc khủng hoảng tập thể, và không có từ nào có thể diễn đạt hơn hai từ 'khủng hoảng'.
Chúng ta cần nhận ra rằng sự tập trung của chúng ta không bị suy giảm, mà nó đã bị lấy mất từ chính chúng ta bởi các lực lượng cụ thể. Điều này yêu cầu chúng ta phải nhìn nhận vấn đề liên quan đến bản thân mình từ một góc nhìn mới.
Hãy nghĩ về mọi thành tựu bạn từng đạt được trong cuộc đời, cho dù đó là việc khởi nghiệp, học guitar, trở thành một bố, một mẹ tốt. Nếu bạn tự hào về điều đó, thì bạn đã phải bỏ ra một lượng lớn sự tập trung cho nó.
Nhưng mỗi khi sự tập trung bị phá vỡ, mục tiêu cũng có nguy cơ bị đánh sụp. Khả năng giải quyết vấn đề giảm đi đáng kể khi sự chú ý bị chia rẽ ra khỏi vấn đề bạn cần giải quyết.
Cuốn sách của tôi thảo luận về sự tập trung ở hai mức độ. Một là sự tập trung của từng cá nhân. Tất cả những điều tôi vừa nói đều đúng với mỗi cá nhân. Điều đó cũng đúng với sự tập trung của cộng đồng: Một xã hội không thể chú ý đồng thời vào một vấn đề quan trọng cần giải quyết là một xã hội đang đối mặt với cuộc khủng hoảng.
Vậy anh kém tôi có 3 tuổi thôi. Trong thời gian tôi sống cùng anh, tôi đã suy ngẫm nhiều về cuộc khủng hoảng tầng ozone. Đó là một trong những kỷ niệm chính trị sớm nhất của tôi. Những đứa trẻ bây giờ có thể không biết, hành tinh của chúng ta được bảo vệ bởi tầng ozone, thứ giữ cho chúng ta an toàn trước tác động của ánh sáng Mặt Trời.
Tôi nhớ những ngày thơ ấu, khi các nhà khoa học phát hiện ra rằng con người đang phát ra một loại hóa chất gọi là CFC. Hóa chất này có trong tủ lạnh, máy điều hòa và cả keo xịt tóc, và chỉ một lượng nhỏ của nó thoát ra cũng có thể làm thủng tầng ozone trên bầu khí quyển.
Truyền thông khoa học trong những năm 80 đã thực hiện rất tốt việc giải thích điều đó cho công chúng. Họ đã lắng nghe, họ có khả năng phân biệt sự thật đó với những lý thuyết dối trá và âm mưu. Và công chúng ngày đó đã tụ tập lại với nhau, gây áp lực buộc các nhà lãnh đạo của họ phải hành động.
Ngay cả các nhà lãnh đạo đối lập như Margaret Thatcher và George Bush Sr thời đó cũng đã tìm được tiếng nói chung trong cuộc khủng hoảng tầng ozone. Kết quả như bạn thấy, lỗ thủng tầng ozone hiện đã được vá lại.
Nhưng hãy tưởng tượng nếu cuộc khủng hoảng tầng ozone không được giải quyết từ những năm 80, mà chúng ta chờ đến thời điểm này mới bắt đầu làm điều đó. Tôi tin rằng thời đại hiện tại không thể tạo ra một sự tập trung tập thể như chúng ta đã làm cách đây 40 năm.
Vẫn sẽ có một nhóm người mang huy hiệu về tầng ozone trong thời đại này. Nhưng bạn cũng sẽ tìm thấy một nhóm người khác đang phun CFC vào bầu khí quyển và tự quay phim hành động đó để thể hiện quan điểm chính trị.
Bạn sẽ nghe nhiều người nói: 'Làm thế nào chúng tôi biết tầng ozone có thực sự tồn tại hay chỉ là điều mà các ông bịa ra?'. Thời đại hiện nay chính là như vậy, nó sẽ khiến chúng ta lạc lối. Chúng ta sẽ không thể tập trung được một cách đồng thuận đủ lớn để làm điều này.
Tôi nghĩ bạn đã có một giải thích tuyệt vời cho vấn đề này. Tôi nghĩ rằng sự đồng thuận thụ động thậm chí còn tồi tệ hơn. Không phải là công chúng không thể tụ tập lại để bảo vệ bất cứ điều gì. Trên thực tế, họ thường bị dẫn dụ để tin vào và bảo vệ nhiệt thành cho những niềm tin điên rồ, chẳng hạn như thuyết âm mưu Qanon.
Đó là một lý thuyết âm mưu vô căn cứ hoàn toàn. Họ tin rằng trên thế giới có một nhóm gọi là 'băng đảng' - là những kẻ tôn thờ quỷ Satan và tội phạm xâm hại trẻ em. Nhóm này đang điều hành một mạng lưới buôn bán tình dục trẻ em toàn cầu và âm mưu chống lại cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đang chiến đấu chống lại họ.
Lại một lần nữa, điều đó thật bất ngờ. Khi tôi nảy ra ý định nói với mọi người rằng 'Tôi muốn viết một cuốn sách về sự chú ý và tập trung', mọi người đều bất ngờ và nói với tôi: 'Vậy là anh muốn viết về điện thoại thông minh ư?'.
Nghe có vẻ như vậy. Nhưng khi tôi nghiên cứu sâu hơn vấn đề này, tôi nhận ra rằng công nghệ không phải là nguyên nhân duy nhất gây suy giảm sự tập trung trong thời đại của chúng ta.
Có những khía cạnh của công nghệ gây ra tổn hại sâu sắc đến khả năng tập trung của chúng ta. Nhưng chúng ta vẫn có cơ hội khắc phục chúng.
Tôi đã dành nhiều thời gian tại Thung lũng Silicon, phỏng vấn một số nhà lãnh đạo hàng đầu ở đó, những người đã đóng góp vào việc hình thành các khía cạnh quan trọng của công nghệ trong thế giới hiện đại.
Cách mà những khía cạnh đó ảnh hưởng đến sự tập trung của mỗi cá nhân đang dần được hiểu rõ hơn. Một khi chúng ta nhận ra điều này, chúng ta có thể tìm cách khắc phục và tái thiết lập sự tập trung của bản thân.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là cách mà Big Tech, những tập đoàn công nghệ lớn muốn thống trị cuộc tranh luận này. Họ luôn đặt câu hỏi liệu bạn ủng hộ công nghệ hay phản đối công nghệ?
Việc phân loại bạn vào một trong hai nhóm này sẽ tạo ra cái được gọi là vận mệnh, trong đó, chúng ta sẽ không bao giờ thoát khỏi ảnh hưởng của công nghệ.
Câu hỏi quan trọng mà Big Tech thường lờ đi là chúng ta muốn sử dụng công nghệ như thế nào và nó phải phục vụ lợi ích cho ai?
Chính mô hình kinh doanh là trung tâm của vấn đề. Hãy thử mở Facebook hoặc bất kỳ ứng dụng mạng xã hội nào xem, những công ty đó sẽ kiếm tiền từ bạn theo hai cách.
Cách thứ nhất là rõ ràng. Bạn thấy quảng cáo và họ kiếm tiền từ quảng cáo. Nhưng cách thứ hai quan trọng hơn nhiều. Mọi hoạt động của bạn trên Facebook đều được thu thập và phân tích để tạo ra một hồ sơ về bạn.
Nếu bạn thích Donald Trump và nói với mẹ rằng bạn vừa mua vài bịch tã, thuật toán của Facebook sẽ phân tích: Đây là một người ủng hộ Donald Trump, có vẻ như là một người bảo thủ. Và có lẽ anh ấy đang nói về việc chăm sóc em bé.
Facebook xây dựng hồ sơ cá nhân của bạn để bán cho các nhà quảng cáo. Như mọi người ở Thung lũng Silicon thường nói, bạn không phải là khách hàng của Facebook, bạn là sản phẩm mà họ bán cho các nhà quảng cáo.
Toàn bộ cơ cấu và mô hình kinh doanh này rất hiệu quả: Mỗi khi bạn mở Facebook và vuốt qua, Facebook đã kiếm tiền từ bạn. Và mỗi khi bạn đóng Facebook, doanh thu từ bạn cũng biến mất.
Do đó, Facebook đã tập trung tất cả sức mạnh của thuật toán, tất cả trí tuệ của những thiên tài làm việc cho họ, trong đó có những người thông minh nhất thế giới chỉ để đảm bảo một mục tiêu: 'Làm thế nào để bạn dành nhiều thời gian hơn trên điện thoại, mở Facebook nhiều hơn và vuốt nhẹ nhàng xuống dưới càng lâu càng tốt?'.
Đó thực sự là một câu hỏi quan trọng và là vấn đề mà tôi phải nghiên cứu kỹ trong toàn bộ cuốn sách của mình. Có hai phương thức mà tôi cho rằng chúng ta có thể đưa ra kết luận hợp lý rằng chúng ta đang trong tình trạng khủng hoảng tập trung.
Phương pháp lý tưởng là: Nếu ai đó sống cách đây 200 năm, thậm chí một thế kỷ, bắt đầu tiến hành các bài kiểm tra sự chú ý cho những người thông thường, và họ lặp lại các bài kiểm tra đó hàng năm. Đó sẽ là minh chứng hoàn hảo.
Chúng ta có thể tự tin để rút ra kết luận, như chúng ta hiểu rằng các bài kiểm tra IQ đã được tiến hành trong suốt một thế kỷ trở lại đây.
Tuy nhiên, sự thật là không có ai thực hiện điều đó với các bài kiểm tra sự chú ý hoặc tập trung. Chúng ta không có dữ liệu, vì vậy, chúng ta không thể rút ra kết luận của mình theo cách đó.
Tuy nhiên, tôi nghĩ vẫn có một phương pháp hợp lý mà chúng ta có thể sử dụng, để suy luận về chất lượng của sự tập trung từ các dữ liệu khác. Hãy xem xét một ví dụ cụ thể như giấc ngủ. Có nhiều bằng chứng khoa học chỉ ra rằng nếu bạn ngủ ít hơn, sự chú ý của bạn sẽ giảm đi. Nếu bạn thức 19 giờ liên tục, sự tập trung của bạn sẽ trở nên tồi tệ như khi bạn say rượu.
Có rất nhiều bằng chứng cho điều này. Có nhiều nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy ngày nay chúng ta ngủ ít hơn so với trước. Chỉ có 15% người Mỹ thấy hạnh phúc khi thức dậy. Các số liệu ở Mỹ đều rất ấn tượng.
Tôi đã đề cập đến chúng trong sách về tình trạng thiếu ngủ ở Mỹ. Tôi nhớ không lầm, khoảng 37% người Mỹ ngủ dưới 7 tiếng mỗi đêm.
Khi tôi trò chuyện với Tiến sĩ Charles Czeisler, một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về giấc ngủ tại Trường Y Harvard, ông ấy nói rằng ngay cả việc chúng ta chỉ ngủ ít hơn nhiều cũng đủ tạo ra cuộc khủng hoảng về tập trung.
Và những thay đổi này còn tương tác với nhau. Nếu bạn ngủ dưới 6 tiếng đêm qua, bạn sẽ có xu hướng dành thêm thời gian trên điện thoại và vuốt mạnh hơn vào sáng nay. Vì thế, bạn sẽ dễ bị tổn thương hơn bởi công nghệ xâm lấn vào sự tập trung của bạn.
Tôi nghĩ ông đã đưa ra những lập luận rất sâu sắc. Điều duy nhất tôi không đồng ý ở đây là 'vòng lặp diệt vong', vì có cách để thoát khỏi tình huống đó. Tôi học được điều này từ Jaron Lanier, một nhà phản đối công nghệ hàng đầu và cũng là một nhà công nghệ hàng đầu.
Trước đây, Lanier làm việc cho nhiều bộ phim phản đối công nghệ, như Minority Report. Nhưng một ngày, anh ấy nói với tôi: 'Tôi sẽ dừng việc đó. Trong những bộ phim tôi đã tạo ra công nghệ phản đối để cảnh báo mọi người về một tương lai đáng sợ có thể xảy ra. Nhưng những người tạo ra công nghệ lại xem và ăn cắp ý tưởng. Họ nói 'Ồ, công nghệ này thật tuyệt vời. Chúng ta cần phát triển nó ngay lập tức''.
'Không, không, không, đó không phải là điều mà tôi muốn truyền đạt', Lanier nói. Và anh ấy đã giúp tôi nhận ra điều tương tự. Trước kia, chúng ta thường sử dụng sơn có chứa chì và đổ xăng chứa chì vào xe của mình. Tôi nhớ mẹ tôi đã đổ xăng chứa chì vào xe hơi của bà ấy. Nhưng chúng ta cũng biết từ thời La Mã cổ đại, tiếp xúc với chì không tốt cho sức khỏe con người.
Đến những năm 70, sự tác động của chì trở nên rõ ràng đến mức ai cũng nhận ra điều đó. Hầu hết các bà mẹ đều nói: 'Hãy nhìn xem, chì thực sự có hại cho sự phát triển não bộ của con cái chúng ta. Chúng ta không thể tiếp tục như vậy nữa'.
Tuy nhiên, quan trọng nhất là nhìn vào những gì họ đã thực hiện hoặc không. Họ không nói: 'Hãy cấm xăng'. Họ không nói: 'Chúng ta phải cấm sơn'. Những gì họ nói là: 'Hãy cấm sơn chứa chì và xăng chứa chì'.
Vì vậy, chúng ta có thể đối phó với các công ty công nghệ khổng lồ thông qua luật pháp và quy định. Tôi nhớ Aza Raskin, người đã phát minh một phần quan trọng trong cách hoạt động của Internet - cha của anh, Jef Raskin, là người đã phát minh ra Apple Macintosh cho Steve Jobs.
Aza đã từng nói với tôi: 'Bước đầu tiên của giải pháp thực sự đơn giản: Chúng ta cần phải cấm các mô hình kinh doanh hiện tại', cái mà giáo sư Shoshana Zuboff gọi là 'chủ nghĩa tư bản giám sát '.
Đó là các mô hình kinh doanh được xây dựng để khai thác điểm yếu trong sự chú ý và tập trung của chúng ta, sau đó hack chúng và bán chúng cho những người trả giá cao nhất. Tóm lại, các mô hình kinh doanh đó không đạo đức và không nhân văn không khác gì sơn chứa chì. Chúng ta không chấp nhận sự tồn tại của chúng.
Tôi nhớ đã nói với Aza và nhiều người khác cũng tranh luận với tôi về điều này: 'Được rồi, hãy tưởng tượng một ngày chúng ta thực hiện được điều đó. Sáng hôm sau, khi tôi mở Facebook lên và nó chỉ hiện lên: 'Xin lỗi, chúng tôi đã đi câu cá rồi'?
Đó là kết quả của việc họ chuyển sang một mô hình kinh doanh mới. Và tất cả chúng ta đều đã trải qua hai mô hình kinh doanh có thể thay thế mô hình hiện tại mà các công ty công nghệ đang sử dụng. Một là mô hình dịch vụ đăng ký. Mọi người đều biết các nền tảng như Netflix và HBO hoạt động như thế nào, đúng không?
Một mô hình khác mà mọi người có thể hình dung là một hệ thống ống cống. Trước khi chúng ta xây dựng hệ thống ống cống trong các thành phố, chúng ta thường thấy đường phố ngập trong rác và nước thải. Và rồi chúng khiến chúng ta phải đối mặt với dịch tả.
Do đó, mọi người đều đồng thuận trả tiền để xây dựng một hệ thống ống cống. Hệ thống đó sau này trở thành một tài sản chung của mọi người. Tôi sở hữu hệ thống ống cống ở London và Las Vegas, bạn sở hữu hệ thống ống cống ở thành phố bạn đang sống.
Tương tự như việc chúng ta sở hữu các đường ống dẫn nước thải, chúng ta cũng có thể muốn sở hữu các đường ống để chung tay loại bỏ thông tin rác.
Dù mô hình thay thế nào mà chúng ta muốn áp dụng, điều quan trọng là phải hiểu rằng trong mô hình mới này, sự chú ý và tập trung của bạn không còn là món hàng được bán nữa. Bạn trở lại với vai trò là một khách hàng thực sự.
Trong thế giới đó, Facebook và các công ty truyền thông xã hội khác phải hỏi: 'Bạn muốn gì?'. Nếu bạn muốn sự tập trung, họ sẽ phải thiết kế ứng dụng để tối ưu hóa sự tập trung cho bạn, thay vì tấn công và làm mất đi sự tập trung đó.
Còn nếu bạn muốn gặp gỡ bạn bè ngoại tuyến, họ sẽ phải thiết kế ứng dụng để tạo điều kiện cho mọi người gặp gỡ nhau ngoài đời thực.
Tôi tin rằng chúng ta cần một phong trào đấu tranh cho sự tập trung của chính mình, để lấy lại và giành lại chúng. Và điều này yêu cầu một sự thay đổi từ quan điểm sâu bên trong.
Ví dụ, khi tôi không thể tập trung để làm điều gì đó, thay vì tự trách mình: 'Ồ, mình thật yếu đuối. Mình đang thiếu ý chí'. Chúng ta cần phải dừng lại. Rõ ràng, sự tập trung của chúng ta đang bị lạm dụng.
Như là có người đang đổ bột ngứa vào chúng ta, rồi hắn nói: 'Anh biết không? Anh, chính anh phải học thiền đi. Học xong rồi sẽ không gãi nhiều như vậy nữa đâu'.
Tâm lý đó chính là thứ mà chúng ta phải thoát ra khỏi. Phải nhắc nhở bản thân rằng chúng ta không phải như những người nông dân thời Trung cổ, phải cầu xin một vị vua tên là Zuckerberg chỉ để đổi lấy một vài mẩu vụn bánh.
