Buzz
Nhà mồ là một phần nổi bật của văn hóa truyền thống Tây Nguyên, đặc biệt ở Nam Trung Bộ, Việt Nam. Hiện nay, việc dựng nhà mồ và tượng mồ chủ yếu còn duy trì ở các dân tộc Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Mnông và Xơ Đăng.
Nhà mồ được xây dựng trên nấm mộ và đóng vai trò trung tâm trong nghi lễ bỏ mả. Có nhiều loại nhà mồ khác nhau, thường được trang trí bằng ba màu chính: đen, đỏ và trắng.
Tượng mồ là một loại điêu khắc độc đáo của vùng này, trong đó tượng mồ của dân tộc Gia Rai và Ba Na đặc sắc và phong phú nhất.
Kỹ thuật tạo hình tượng trong nhà mồ
Khi dựng nhà mồ để thực hiện nghi lễ bỏ mả, bước đầu tiên là tạo hình tượng mồ. Ví dụ, nếu dự định dựng nhà mồ vào tháng 3, từ tháng 1 chủ hộ đã bắt đầu chuẩn bị gỗ để khắc tượng. Những ngôi nhà mồ lớn và đẹp trước đây thường sử dụng gỗ quý như gỗ hương và gỗ cà-chít cho cột tượng. Tuy nhiên, hiện nay những cột tượng từ năm 1967 vẫn tồn tại mặc dù nhà mồ đã không còn. Để đảm bảo tính bền vững, cột tượng của người Gia Rai Aráp phải được làm từ gỗ cà-chít, mua từ lâm trường vì gỗ quý trong tự nhiên đang ngày càng khan hiếm do chiến tranh, khai thác quá mức và tập quán đốt rừng canh tác. Hiện nay, người Gia Rai thường dùng gỗ tạp như gỗ cây gạo (pơ-lang) để đẽo tượng vì dễ kiếm hơn. Theo kinh nghiệm, cây hương và cà-chít phải từ 10 năm tuổi trở lên mới đủ tiêu chuẩn, với đường kính lõi khoảng 30 cm và dài hơn 2 sải tay (1 sải = 160 cm). Gỗ được đốn bằng rìu và vận chuyển về buôn làng bằng trâu kéo. Việc khai thác gỗ có nhiều kiêng kỵ; nếu gặp điềm xấu như mơ thấy nhà cháy hay gặp rắn, công việc sẽ được hoãn lại.
Gỗ để đẽo tượng được mang đến nghĩa địa làng, gần ngôi nhà mồ sắp được dựng. Trước khi bắt tay vào việc, người Gia-rai thực hiện nghi lễ cúng thần nhà rông và thần bến nước, xin phép để đẽo tượng cho người đã khuất. Lễ cúng thường bao gồm việc mổ lợn làm vật hiến sinh. Dụng cụ chủ yếu là chiếc rìu, với một lưỡi sắc và một lưỡi cùn, cán dài bằng gỗ. Ngoài ra, còn có cây chà-gạc, một loại dao đa năng, dùng để chỉnh sửa các chi tiết trên tượng. Gần đây, phong cách tượng đã thay đổi, từ việc chỉ khắc hình khối đơn giản trên gỗ, giờ đây các chi tiết như mắt, mũi, miệng, chân, tay được chú trọng hơn. Tượng cũng trở nên đa dạng hơn, không còn giữ được vẻ mộc mạc của kiểu truyền thống. Trong làng, chỉ một vài người già có kinh nghiệm đẽo tượng đẹp theo cách người Gia-rai mong muốn và biết làm cho tượng phong phú về mặt loại hình. Theo phong tục, thường là những người đàn ông trong gia đình tự đẽo tượng cho người chết, nhưng nếu họ không tự tin vào khả năng của mình, họ sẽ nhờ những người có kinh nghiệm trong làng giúp đỡ.
Người Gia-rai không có một kích thước chuẩn cho các bức tượng. Họ sử dụng đơn vị đo là sải để ước lượng kích thước. Một bức tượng thường có kích thước bằng 1 sải rưỡi, trong đó 1/2 sải được chôn dưới đất làm cột chính của hàng rào, còn lại 1 sải là phần cột chính nổi lên trên mặt đất, với phần trên cùng là thân tượng. Việc đẽo tượng diễn ra tại khu nghĩa địa, gần ngôi nhà mồ chuẩn bị dựng. Những người có kinh nghiệm truyền đạt kỹ thuật và cách thức đẽo cho những người ít kinh nghiệm, không giữ bí quyết nào đặc biệt. Tính đẹp của tượng phụ thuộc vào khả năng và thẩm mỹ của người học nghề. Đẽo tượng cần tuân theo nguyên tắc nhất định, không chỉ phản ánh nghệ thuật điêu khắc mà còn phải đảm bảo tính vững chắc của hàng rào nhà mồ. Mỗi cột tượng đóng vai trò là cột chính trong hàng rào, do đó, người Gia-rai tạo khe hở giữa các chân tượng để xuyên một thanh gỗ dài qua, giữ chắc các cột tượng với nhau.
Quá trình đẽo tượng của người Gia-rai, đặc biệt là tượng người ôm mặt, được mô tả như sau: đầu tiên, người thợ dùng rìu để đẽo phần ngực của tượng, tạo ra một phần lõm trên gỗ. Sau đó, họ dùng rìu để tạc hai tay của tượng người ôm mặt, với những nhát bổ tạo ra hai mảng nổi là khuỷu tay và đầu gối, hình thành nên dáng người ôm mặt. Khuôn mặt của tượng được làm phẳng, với phần trán nhô lên, tai được đẽo bằng những đường bổ lượn và mắt được khoét bằng vài nhát đơn giản. Sống mũi của tượng cũng được nhô lên. Trước khi hoàn tất, người thợ dựng đứng tượng để kiểm tra và sửa chữa các chi tiết cần thiết. Theo xu hướng hiện đại, các chi tiết như mắt, mũi, miệng, tai được chỉnh sửa bằng cây chà-gạc nhỏ. Các tượng khác như người đánh trống, tượng nam nữ ái ân, chim, thú cũng được thực hiện theo nguyên tắc tương tự. Những bức tượng mồ Gia-rai Aráp trưng bày tại Bảo tàng vẫn giữ nguyên các yếu tố truyền thống như kỹ thuật tạc tượng tại Tây Nguyên.
Tính nghệ thuật thể hiện trong tượng mồ
Khi ngắm nhìn những bức tượng mồ, người xem có thể thấy rõ hình dạng của từng tác phẩm, nhờ sự khéo léo của người nghệ nhân, tất cả đều bắt nguồn từ một khối gỗ tròn, vốn là hình dạng nguyên thủy của từng tượng. Bằng cách sử dụng các khối gỗ, người Gia-rai chỉ khắc họa một số chi tiết cơ bản, khiến cho bức tượng trở nên sống động và như có linh hồn. Khác với các tượng của người Việt hay Khmer, thường mang tính linh thiêng và được đặt ở các vị trí thờ cúng, tượng mồ Gia-rai lại gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên. Những tác phẩm này được đặt trong môi trường tự nhiên và hòa quyện với các yếu tố thời tiết như mưa, nắng, gió sương. Khi quan sát những bức tượng mồ đa dạng xung quanh ngôi nhà mồ tại nghĩa địa, người xem không cảm thấy sự xa lạ hay sợ hãi mà có thể cảm nhận được sự sống động của các hoạt động hàng ngày của người Gia-rai, từ việc lấy nước, khóc lóc, chia cơm lam, đến đánh trống... Các nghệ nhân đã mang đến sự gần gũi giữa người sống và người chết qua thế giới tượng mồ, xóa bỏ nỗi sợ hãi về một thế giới khác biệt.
Tại ngôi nhà mồ này, một yếu tố quan trọng trong nghệ thuật tượng mồ của người Gia-rai là kỹ thuật tạo hình, sử dụng các khối hình học và đường vạch chéo để tạo nên các nét đặc trưng của tượng. Trong truyền thống, người Gia-rai không chỉ chú trọng đến việc khắc họa chi tiết tỷ mỉ để phản ánh chính xác khuôn mẫu thực tế mà còn sử dụng khối hình để gợi mở thêm cho người xem những suy nghĩ. Từ một thân gỗ tròn, không thêm thắt phần gỗ nào, người Gia-rai tạo ra bức tượng chỉ với vài nhát rìu để tạo khuôn mặt, tai, cổ và thân tượng. Các chi tiết như mắt, miệng, mũi, tai chỉ được khoét chìm vào gỗ, còn các phần như bụng, má, cằm, ngực, vai... được làm dẹt đi thay vì nổi lên. Dù không đi vào chi tiết tả thực, nhưng các bức tượng mồ Gia-rai vẫn gợi lên nhiều suy tưởng cho người xem. Nghệ thuật tượng mồ Gia-rai có nhiều điểm tương đồng với nghệ thuật nguyên thủy của các thị tộc và bộ lạc trên thế giới.
Để làm cho bức tượng mồ trở nên nổi bật, người Gia-rai sử dụng màu sắc để trang trí. Màu sắc là yếu tố cơ bản trong nghệ thuật điêu khắc, giúp thể hiện sự đa dạng trong tạo hình tượng mồ. Bảng màu tự nhiên của người Gia-rai bao gồm các sắc màu như vàng, đen, trắng, đỏ, xanh... được lấy từ thiên nhiên. Quan sát các hoa văn trên y phục, ta thấy người Gia-rai sử dụng màu sắc rất linh hoạt. Màu đỏ là màu chủ đạo, được dùng để vẽ hoa văn trên mái nhà mồ và trang trí cho các chi tiết trên nóc mái. Màu đỏ cũng được dùng để tô điểm cho tượng nhà mồ, tạo ra bằng cách hòa bột đá non với nhựa cây po-pẹ để tạo keo màu đỏ nhạt, sau đó dùng thanh tre để vẽ. Tại một số ngôi nhà mồ ở làng Kép, xã Lam Nông, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai, người Gia-rai còn dùng máu của trâu, bò - các con vật hiến sinh trong lễ bỏ mả - để bôi lên cột tượng. Ngoài màu đỏ, màu đen cũng được sử dụng để trang trí, được làm từ than củi giã nhỏ, trộn với nước thành nước đen, dùng bút tre vẽ lên tượng. Màu đỏ thường được dùng cho các bộ phận như cùi tay, khuỷu chân, đầu gối, còn màu đen trang trí cho tóc, mắt, miệng tượng.
Nghệ thuật tượng mồ còn thể hiện sự sống động của từng tác phẩm. Trừ tượng ôm mặt ở tư thế tĩnh, hầu hết các tượng khác đều diễn tả trạng thái động của con người. Khi tạc tượng, người Gia-rai làm cho mỗi bức tượng trở nên sinh động và đầy hồn. Những ai đã đến buôn làng của người Gia-rai và tham dự lễ bỏ mả sẽ có cảm giác như đang hòa mình vào không gian của buôn làng với các hoạt động thường ngày trong lễ hội. Nghệ thuật tượng mồ mang đến sự gần gũi với cuộc sống thường nhật một cách tự nhiên và chân thật.
- Giắc Đuốc, 'Hình tượng trong nghệ thuật tang lễ', tập 8 số 2, 1968, Paris
- Ngô Văn Doanh, 'Nhà mồ và tượng mồ của người Gia Rai-Bơhnar', Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Gia Lai và Viện Đông Nam Á
- Ngô Văn Doanh, 'Nhà mồ và...' Sđd, trang 97
- Phan Cẩm Thượng, Nguyễn Tấn Cứ, 'Điêu khắc tượng mồ Tây Nguyên', Nhà Xuất bản Mỹ thuật, Hà Nội 1995, trang 25
- Nguyễn Từ Chi, 'Đóng góp nghiên cứu văn hóa các tộc người', Nhà Xuất bản Văn hóa Thông tin và Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội, 1996, trang 501
