'Kích thích lòng nhân ái': Chúng ta có thực sự hiểu và cảm thông không?

Hình ảnh đau lòng về cậu bé Syria, Omran Daqneesh, với khuôn mặt bẩn và máu, ánh mắt buồn bã sau khi được cứu từ căn nhà sập do không kích, đã khiến cả thế giới xót xa. Mạng xã hội ngay lập tức lan truyền, bày tỏ sự thương cảm trước hình ảnh của em chỉ vài phút sau khi được đăng tải. Nhờ Omran, con người lại nhớ rằng vẫn còn những người phải chịu đau đớn vì chiến tranh.

Cách đây cũng 1 năm, dường như lương tri của chúng ta cũng đột nhiên tỉnh lại khi hình ảnh em bé Syria 3 tuổi khác, Aylan Kurdi, nằm chết dưới bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ sau khi cùng gia đình trốn khỏi chiến tranh. Bức ảnh đau lòng của em lan truyền trên Internet và đã thúc đẩy nhiều quốc gia châu Âu xem xét lại chính sách nhập cư của mình đối với người tị nạn. Và nếu nhớ, bức ảnh nổi tiếng về em bé Napalm, Kim Phúc, 9 tuổi đang chạy trần truồng trong vụ ném bom, cũng đã làm thay đổi quan điểm thế giới về chiến tranh Việt Nam, khiến phong trào phản chiến ở Mỹ bùng nổ.

Nếu có một thực thể ngoài hành tinh quan sát chúng ta, họ chắc chắn sẽ kinh ngạc về hiện tượng tâm lý này. Vì hàng nghìn người đã mất mạng trong khi cố gắng trốn thoát như Aylan Kurdi, nhưng cái chết của họ dường như không được chú ý. Cuộc nội chiến ở Syria đã kéo dài 5 năm, tuổi của Omran, và hàng nghìn người chết mỗi năm. Trong khi bạn đọc bài viết này, hàng trăm trẻ em ở châu Phi đang chết vì các bệnh có thể chữa trị như sốt rét, tiêu chảy, suy dinh dưỡng... Nhưng sự chú ý từ phía truyền thông và chúng ta thì không công bằng, giữa một sinh mạng và hàng trăm nghìn sinh mạng khác.

Nếu ta dùng lý trí, thì phải thừa nhận mạng sống của một đứa bé cũng quan trọng và đáng chú ý như của một thiếu niên, một cặp vợ chồng, hay thậm chí còn quan trọng hơn, nhỏ bé hơn so với 21 triệu người đang lánh nạn. Khi chúng ta xót xa (như khi thấy em bé Omran đầy nước mắt qua tin tờ CNN với gần 26 triệu lượt xem trên Facebook) và lên án chiến tranh khi nhìn thấy một em bé bị tổn thương, thì đúng là chúng ta càng phải đau lòng, phẫn nộ hơn khi biết rằng hàng trăm người chết mỗi ngày, vì đủ các nguyên nhân từ tai nạn gây sốc đến bệnh tật, nghèo đói, và ô nhiễm môi trường. Nhưng dám chắc rằng, ta sẽ không cảm thấy như vậy khi nghe tin, ví dụ, 1000 trẻ em đã chết trong năm 2015 ở Syria vì bệnh tiêu chảy do không có tiền mua vắc xin, nhưng chắc chắn sẽ bấm 'chia sẻ' và viết vài dòng xúc động khi thấy hình ảnh thương tâm của bé Omran. Tại sao ta lại đồng cảm một cách không lý trí như thế?

Để tìm câu trả lời, 3 nhà nghiên cứu Deborah Small (đại học Pennsylvania) và George Loewenstein và Paul Slovic (đại học Oregon) đã tiến hành một thí nghiệm như sau. Những người tham gia được chia thành 2 nhóm, đọc 2 câu chuyện khác nhau về một thảm kịch và xác định số tiền họ sẽ quyên góp.

Trong tình huống thứ nhất, 'Cuộc khủng hoảng lương thực đang diễn ra ở Malawi ảnh hưởng đến hơn 3 triệu trẻ em. Ở Zambia, khô hạn kéo dài đã làm mất đến 42% sản lượng nông nghiệp kể từ năm 2000 đến nay. Kết quả là có khoảng 3 triệu người dân Zambia đối mặt với nạn đói. 4 triệu người ở Angola - tương đương với 1/3 dân số của quốc gia này - đã phải rời bỏ quê hương. Hơn 11 triệu người ở Ethiopia cần được cứu trợ lương thực khẩn cấp'. Nghe giống như tin tức về những khó khăn của thế giới, phải không? Những người đọc tình huống này có thể đóng góp từ vài chục đến vài trăm nghìn đô để quyên góp cho một quỹ từ thiện cứu trợ lương thực. Nếu bạn ở trong tình cảnh này, bạn sẽ quyên góp bao nhiêu tiền?

Trong tình huống thứ hai, những người tham gia được xem ảnh của cô bé Rokia, 7 tuổi với thông điệp như sau: 'Cuộc sống của Rokia sẽ được cải thiện đáng kể, tất cả nhờ vào sự giúp đỡ tài chính của bạn. Với sự ủng hộ của bạn và nhiều người khác, Tổ chức Cứu Trợ Trẻ Em sẽ liên hệ với gia đình của Rokia và cộng đồng để giúp cô bé, từ lương thực đến giáo dục và kiến thức y tế cơ bản cũng như vệ sinh'. Giống như tình huống trước, nếu có 5 đô, bạn sẽ quyên góp bao nhiêu tiền cho quỹ cứu trợ?

Sau khi phân tích kết quả, các nhà nghiên cứu nhận thấy tỷ lệ quyên góp trong tình huống của cô bé Rokia cao gấp đôi (48%) so với tình huống chỉ cung cấp con số thống kê (23%). Họ gọi đây là hiệu ứng nạn nhân có danh tính (Identifiable Victim Effect): 'khi chúng ta nhìn thấy một khuôn mặt, một bức ảnh và các thông tin cụ thể về một người, chúng ta cảm thấy mình đang ở trong tình huống giống như họ và các hành động, cũng như tiền của chúng ta, sẽ tuân theo cảm giác đó. Tuy nhiên, khi thông tin chưa được cá nhân hóa, đơn giản là chúng ta không cảm thấy đồng cảm và kết quả là, chúng ta không cảm thấy cần phải hành động gì cả'.

Theo Dan Ariely, tác giả của cuốn sách 'Lẽ Phải Của Phi Lý Trí', con người quyết định có 'cảm thông' hay không dựa vào 3 yếu tố: sự gần gũi, sự sống động, và hiệu ứng hạt cát trên sa mạc.

Sự gần gũi là yếu tố quan trọng. Hiệu ứng của sự gần gũi khiến chúng ta sẵn lòng giúp đỡ những người xung quanh, nhưng lại ít quan tâm đến những người xa lạ.

Sự sống động của tình huống làm cho chúng ta cảm thấy đau đớn và thực sự đồng cảm. Một hình ảnh sống động như em bé Omran khiến chúng ta cảm thấy xót xa và muốn hành động.

Hiệu ứng hạt cát trên sa mạc làm cho chúng ta chọn giúp đỡ cá nhân hơn là giúp đỡ số đông. Một người cụ thể thường khiến chúng ta cảm thấy động lòng hơn so với một nhóm.

Thomas Schelling mô tả hiện tượng đồng cảm phi lý như sau: Mặc dù chi phí để cứu mạng một cô bé có thể lớn, nhưng việc giúp đỡ cá nhân thường mang lại sự động viên và đồng cảm lớn hơn.

Không dễ dàng để kích thích lòng đồng cảm của con người thông qua lý trí. Có thể chúng ta cần nhiều 'Poster Boy' hơn như Omran Daqneesh, Aylan Kurdi, Kim Phúc... để mở trái tim con người đối với nỗi đau của nhân loại.

...Một khi chúng ta hình dung sự việc theo cách đó, cảm xúc của chúng ta sẽ được kích thích, và sau đó chúng ta sẽ dễ dàng quyết định giúp đỡ. Tương tự như vậy, bạn có thể bỏ qua tác động của hiệu ứng 'hạt cát trên sa mạc' bằng cách tái hiện mức độ khủng khiếp của những khủng hoảng trong đầu bạn. Thay vì suy nghĩ về vấn đề của một đám đông đói nghèo, hãy nghĩ đến việc cung cấp đủ thức ăn cho 5 người.

Có vẻ như chúng ta cần nhiều hơn chỉ lý trí để đánh thức lòng đồng cảm của con người. Poster Boy như Omran Daqneesh, Aylan Kurdi, Kim Phúc... có thể là chìa khóa để mở trái tim con người đối với nỗi đau của nhân loại.

Mytour (Đọc Station)