Lai kinh tế

Lai kinh tế (Commercial crossing), hay còn gọi là lai công nghiệp, là phương pháp lai tạo giữa các cơ thể (đực và cái) thuộc các dòng, giống, hoặc loài khác nhau để sản xuất con lai dùng làm sản phẩm thịt, trứng, sữa mà không phải để giống. Con lai này được gọi là lai công nghiệp vì nó chỉ được dùng để tạo ra sản phẩm có chất lượng cao trong thời gian ngắn, với quy trình sản xuất hàng loạt. Phương pháp này phổ biến trên toàn thế giới, và ở một số quốc gia, tới 80% sản phẩm thịt là kết quả của lai kinh tế.

Phương pháp

Trong việc phát triển giống, các giống mới thường được hình thành thông qua lai tạo vì các giống gốc đã có sự pha trộn từ nhiều giống khác nhau. Việc sản xuất thịt, trứng, sữa, và lông chủ yếu dựa vào lai tạo. Lai tạo đã giúp cải thiện đáng kể sản lượng và chất lượng sản phẩm (Trần Đình Miên và Nguyễn Văn Thiện, 1995). Hiện tại, lai tạo được sử dụng để nâng cao năng suất vật nuôi, kích thích các tính trạng di truyền tốt của con lai, giúp các tổ hợp lai mới có năng suất cao hơn và hiệu quả chăn nuôi tốt hơn (Trần Đình Miên, 1981).

Ngoài ra, lai tạo còn nhằm tận dụng hiện tượng sinh học quan trọng gọi là ưu thế lai (Heterosis), nâng cao sức sống, khả năng miễn dịch của con vật và cải thiện các đặc điểm kinh tế. Qua các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật của tổ hợp lai, ưu thế lai giúp định hướng việc chọn lọc giống gia súc (Lê Đình Lương và Phan Cự Nhân, 1994).

Hiệu quả

Để đạt hiệu quả cao trong lai kinh tế, cần phải chọn lựa dòng thuần chuẩn xác. Trong quần thể dòng thuần, số lượng cá thể dị hợp sẽ giảm, trong khi số lượng cá thể đồng hợp sẽ tăng lên (Nguyễn Ân và cộng sự, 1983). Mỗi giống vật nuôi là một quần thể lớn bao gồm nhiều dòng, mỗi dòng có những đặc điểm di truyền riêng biệt. Sự khác biệt về kiểu gen giữa các dòng là yếu tố then chốt để tạo ra ưu thế lai. Nếu sự khác biệt quá lớn, việc lai tạo có thể không hiệu quả (Nicking). Theo Aggarwal C. K. và cộng sự (1979), để đạt được ưu thế lai tối ưu, cần phải lai giữa các dòng có nguồn gốc kiểu gen khác nhau nhưng có khả năng kết hợp tốt.

Để có sự phối hợp tốt giữa các dòng, công tác giống phải được thực hiện theo hướng cụ thể. Nếu không, sự phối hợp giữa các dòng sẽ kém và năng suất cũng như chất lượng thế hệ con lai sẽ giảm. Vì vậy, việc lai tạo không thể được thực hiện một cách tùy tiện. Để tạo ra gia cầm lai có năng suất cao, cần phải thực hiện giao phối giữa các dòng đã được chọn lọc kỹ lưỡng về chất lượng và năng suất theo phương pháp chọn giống nhất định, tại các cơ sở giống. Việc xác định khả năng phối hợp giữa các dòng sẽ được thực hiện qua các phương pháp phối giống và đánh giá chất lượng thế hệ con lai.

Hiệu quả của lai giữa các dòng thường cao hơn so với việc nhân giống thuần chủng. Theo Brandsch H. và Biichel H., lai giống chủ yếu được sử dụng để tạo ra các cá thể có tính di truyền pha trộn và đạt được hiệu quả ưu thế lai tối đa (Nguyễn Chí Bảo dịch, 1978). Một dòng riêng lẻ khó có thể đạt năng suất tối đa với tất cả các đặc điểm kinh tế có lợi, do đó cần phải thực hiện lai. Lai tạo ra con lai giữa hai hoặc nhiều dòng tùy thuộc vào chất lượng và mục đích chọn giống, có thể dùng để sản xuất thịt, trứng hoặc các sản phẩm khác.

Trong chăn nuôi gia cầm, có hai phương pháp lai kinh tế chính: lai đơn và lai kép. Lai đơn là phương pháp tối ưu hóa ưu thế lai cao nhất, thường áp dụng khi lai giữa giống địa phương và giống nhập ngoại. Phương pháp này rất phổ biến trong sản xuất gà kiêm dụng trứng thịt hoặc thịt trứng, tận dụng khả năng dễ nuôi và sức chống chịu của gà địa phương cùng khả năng sinh trưởng nhanh và năng suất trứng cao của gà nhập nội. Ở Việt Nam, nhiều nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả của phương pháp lai đơn với các giống gà như Rode Island Red, Sussex, Plymouth Rock, và Leghorn lai với gà Ri (Tạ An Bình, 1973; Trần Đình Miên, 1981; Bùi Quang Tiến và cộng sự, 1985).

Phương pháp lai kép là kỹ thuật phổ biến để tạo ra gà thương phẩm, bao gồm trứng và thịt. Thông thường, phương pháp này sử dụng 3 đến 4 dòng trong cùng một giống để tạo ra con lai thương phẩm với sự kết hợp từ 3 đến 4 nguồn gen. Ví dụ, các giống gà hướng trứng như Golline 54, Hisex, Brown, Hyline Brown, Brownick, BB Cock B380, Lohman Brown; và gà hướng thịt như BE88, Sasso, Lương Phượng, Kabir thường được sử dụng. Lai kinh tế cũng bao gồm việc lai giữa các loài khác nhau. Trong chăn nuôi, có thể gặp các con lai như con Mule từ ngan và vịt, con la từ ngựa cái và lừa đực, hoặc con lai giữa cừu và dê, bò nhà và bò rừng. Thường thì con lai giữa các loài khác không có khả năng sinh sản, nhưng chúng thường có sức sống và năng suất vượt trội so với các thế hệ bố mẹ của chúng.

Ghi chú

Liên kết ngoài

• Kỷ yếu 50 năm chuyển giao khoa học và công nghệ - Trường Đại học Nông nghiệp I - Hà Nội

• F1 hybrid tại Wikipedia tiếng Anh.