Buzz
Chắc hẳn các bạn đã quen thuộc với hình ảnh của những 'thiên tài' có khả năng tư duy vượt bậc, hiểu biết sâu rộng về nhiều lĩnh vực, thậm chí có khả năng thay đổi thế giới như Leonardo Da Vinci, Albert Einstein, Stephen Hawking,…
Điều gì sẽ xảy ra nếu bạn có thể trở thành những người như vậy thông qua nỗ lực rèn luyện (tất nhiên là có định hướng) của mình? (Hãy tưởng tượng cảm giác tự hào khi crush của bạn há hốc miệng vì bạn giải được một bài toán khó hoặc thuộc lòng bảng cửu chương)
Bài viết này sẽ phân tích sâu hơn tại sao những 'thiên tài' trên lại đạt được những thành tựu vĩ đại như vậy, và những điều chúng ta có thể 'học lỏm' từ họ để áp dụng vào cuộc sống của mình.
Mình sẽ không sử dụng định nghĩa 'thiên tài' theo cách mọi người thường nghĩ - những đứa trẻ có IQ cao (thực tế, chỉ số IQ không quyết định khả năng thành công trong tương lai). 'Thiên tài' mà mình muốn nhắc đến là những người có khả năng trở thành chuyên gia trong lĩnh vực của mình, và xa hơn nữa là tạo ra thay đổi cho thế giới.
Khả năng biến đổi của não bộ (Neuroplasticity)
Kỹ năng tư duy bậc cao
Luyện tập có chủ đích
1. Khả năng biến đổi của não bộ
a. Có thể 'huấn luyện' bản thân trở thành thiên tài không?
Một quan niệm lâu đời trong giáo dục mà nhiều người vẫn tin là trí thông minh (intelligence) được cố định từ lúc sinh ra và không thể thay đổi. Do đó, khi gặp khó khăn, chúng ta thường nghe những lý do quen thuộc như “tôi chỉ thông minh thế này thôi” và sau đó họ sẽ bỏ cuộc hoặc thoái lui.
Nhưng sự ra đời của khái niệm “Neuroplasticity” đã chứng minh rằng trí thông minh có thể thay đổi thông qua sự nỗ lực.
Khả biến thần kinh
Quá trình này xuất hiện rất nhiều ở não bộ của trẻ nhỏ, đó là lý do trẻ em có khả năng học rất nhanh và học nhiều thứ cùng một lúc. Khi chúng ta lớn lên, quá trình khả biến thần kinh càng khó thực hiện, nhưng không phải là không thể. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng não bộ con người không ngừng thích ứng và thay đổi với các trải nghiệm học tập, ngay cả khi chúng ta về già (Pauwels, Chalavi và Swinnen, 2018).
Thực tế, có rất nhiều tấm gương dù sinh ra với nhiều bất lợi, nhưng bằng nỗ lực gấp chục, gấp trăm lần người khác, vẫn trở thành người đứng đầu lĩnh vực của mình. Một ví dụ không xa lạ là David Goggins - cựu thành viên đội biệt kích hải quân SEAL (Navy Seal) của Hoa Kỳ.
Trước khi gia nhập đội quân tinh nhuệ nhất thế giới, Goggins bị béo phì (anh nặng gần 136kg), anh cũng bị khuyết tật học tập và là nạn nhân của phân biệt chủng tộc tại nơi mình sống. Giờ đây, Goggins được coi là người đàn ông mạnh mẽ nhất thế giới với kỷ lục chống đẩy hơn 4030 cái trong 17 giờ, hoàn thành hơn 60 cuộc chạy ultra-marathon (quãng đường hơn 42km).
Ngoài ra, anh còn là tác giả của hai cuốn sách bán chạy hàng đầu là “Can’t Hurt Me” và “Never Finished”. Hiện anh chia sẻ trong tập podcast gần đây (2024) với tiến sĩ Andrew Huberman rằng anh đang học y để trở thành một bác sĩ thực thụ.
David Goggins là ví dụ điển hình cho thấy rằng bạn không cần phải là thiên tài từ nhỏ để trở thành người xuất chúng trong tương lai. Mọi thứ có thể thay đổi nếu bạn có ý chí sắt đá và sẵn sàng đưa bản thân vào thử thách để thay đổi trí tuệ. Nói cách khác, bạn hoàn toàn có thể “huấn luyện” não bộ để trở thành thiên tài.
Nhờ sự cố gắng, chúng ta có thể thay đổi
Khi mới bắt đầu học và rèn luyện, chúng ta sẽ cảm thấy rất khó chịu, bởi não bộ cần nhiều năng lượng và sự tập trung để làm quen với kiến thức mới. Nhiều người nhầm lẫn sự khó chịu này với giới hạn của bản thân, và cho rằng nếu không thấy dễ chịu khi làm một việc gì đó thì chứng tỏ họ không có tài năng với nó. Nhưng thực tế, ai cũng gặp khó khăn trong giai đoạn luyện tập ban đầu.
Tư duy phát triển
Tư duy cố định
b. Tư duy phát triển và tư duy cố định
Những người có quan điểm phát triển tin rằng năng lực của họ có thể được phát triển thông qua nỗ lực và chiến lược; ngược lại, những người có tư duy cố định tin rằng năng lực là bẩm sinh và không thể thay đổi.
Dựa trên nghiên cứu của Carol Dweck - tác giả của cuốn sách 'Mindset' nổi tiếng, những người có quan điểm phát triển thường trở nên xuất sắc hơn trong học tập và cuộc sống nói chung. Vì họ biết rằng tiềm năng không có giới hạn nếu họ cố gắng và luôn tìm cách phát triển bản thân.
Người có tư duy cố định thường quan tâm đến việc tỏ ra thông minh hơn là thực sự trở nên thông minh. Họ tránh các thách thức khó và phản hồi tiêu cực, không muốn tỏ ra ngu ngốc trước mặt người khác và bỏ lỡ cơ hội cải thiện.
Thậm chí một bộ não được coi là xuất sắc nhất mọi thời đại như Albert Einstein khi còn trẻ cũng không được coi là thông minh. Ông mới biết nói khi 3 tuổi và được đánh giá chậm trong tư duy và phản ứng. Ông không xem mình là thiên tài, mà chỉ là một đứa trẻ tò mò với thế giới xung quanh.
Con đường trở thành thiên tài chính là việc không ngừng học hỏi và phát triển bản thân.
Công cụ giúp tối ưu quá trình khả biến thần kinh và vun đắp tư duy phát triển
Hãy sai khi còn có thể
Lỗi sai giúp chúng ta chú ý hơn vào tác vụ mình đang làm
Thử và sai nhiều nhất có thể trong lúc luyện tập
Tầm quan trọng của việc nghỉ ngơi
Việc nghỉ ngơi đóng vai trò không nhỏ trong quá trình học tập
Giấc ngủ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển thông tin từ bộ nhớ ngắn hạn đến bộ nhớ dài hạn (Walker, 2017). Đó là lý do tại sao những người thức khuya để ôn bài thường quên hết kiến thức chỉ sau 2-3 ngày.
Trạng thái thư giãn của não bộ, hay còn được gọi là “Chế độ lan tỏa” như trong cuốn sách “Học cách Học” của Barbara Oakley, cũng giúp tăng sự sáng tạo. Sau khi ta tập trung vào giải quyết vấn đề, cho não bộ thư giãn giúp nó kết nối các khu vực khác nhau, giúp ta tạo ra các liên kết mới giữa những kiến thức vừa học với các thông tin khác. Đó là lý do tại sao các ý tưởng sáng tạo thường xuất hiện khi ta đang tắm, đi bộ,… chứ không phải khi ta đang tập trung giải quyết vấn đề.
Tuy nhiên, không có quá trình học tập tập trung thì thời gian nghỉ ngơi cũng không mang lại hiệu quả.
Chế độ tập trung và Chế độ lan tỏa
3. Không nên học liên tục quá 90 phút
The brain focuses effectively for about 90 minutes, after which attention diminishes and learning becomes less effective (Schwartz, 2010); (Huberman, 2021). Many people think that studying or working continuously for 5-6 hours is productive, but most of it is only effective for the first 30-90 minutes; the rest is like a butterfly - it lands and then flies away.
To experience neuroplasticity, we must pay attention to what we are learning. Additionally, breaks promote neuroplasticity.
Therefore, the idea of studying longer for greater productivity should be discarded. I don't recommend a specific duration for each study session because everyone has their own attention span. Personally, I study for about 5 hours each day (1 hour of continuous study followed by a 10-minute break). If I understand the subject well and don't exhaust too much mental energy, I extend the study session to 90 minutes.
2. Kỹ năng tư duy cấp cao
a. Đặc điểm tư duy của những người tài năng
The most significant difference between geniuses and ordinary people lies in their thinking abilities. While ordinary individuals can only memorize and understand information at a superficial level, geniuses can achieve deeper thinking levels such as critically evaluating information (critical thinking), viewing information from multiple perspectives, and even connecting it with existing knowledge to create new theories.
In other words, geniuses possess higher-order thinking skills.
Generally, higher-order thinking skills encompass all types of thinking beyond rote memorization and typical understanding.
Bloom's Taxonomy
Remember
Understand
Apply
Phân tích
Đánh giá
Sáng tạo
đây
Minh họa Bloom's Taxonomy
Tích hợp
liên kết
Liên kết
Nghĩ sâu hơn
Nghĩ sâu hơn
Phản biện
Rộng mở tư duy
Tượng trưng thần tượng
Khám phá đa lĩnh vực
Con đường thiên tài
Luyện kỹ năng tư duy
1. Trải nghiệm sự sáng tạo
Khi bắt đầu khám phá thói quen của những người được công nhận là sáng tạo như Stephen King, Taylor Swift, tôi nhận ra quan điểm truyền thống về sáng tạo là hoàn toàn sai lầm.
Sáng tạo không chỉ là một khoảnh khắc, mà còn là một thói quen.
Hầu hết những người sáng tạo mà tôi biết đều luyện tập hàng ngày, và trước khi họ có thể tạo ra một ý tưởng khác biệt, họ đã dành thời gian để hiểu rõ các nguyên tắc cơ bản trong lĩnh vực của mình. Ngoài việc kiên nhẫn luyện tập, họ cũng là những người 'ăn cắp' thông minh. Họ không ngừng tham khảo ý tưởng từ người khác và biến chúng thành những ý tưởng vĩ đại.
Trong một cuộc phỏng vấn, MrBeast - Youtuber nổi tiếng nhất thế giới - chia sẻ rằng một số ý tưởng video của anh ấy đã có người thực hiện, nhưng video của anh ấy trở nên nổi tiếng vì anh ấy không chỉ copy ý tưởng của họ, mà còn làm nó tốt hơn gấp trăm lần.
Bạn không cần phải 'ăn cắp' chỉ trong một lĩnh vực. Thực tế, nhiều ý tưởng đột phá trong một ngành xuất phát từ kiến thức ở một ngành khác. Ví dụ, hệ thống sản xuất tự động của Henry Ford đã làm thay đổi ngành sản xuất ô tô, và cả ngành công nghiệp sản xuất nói chung, dựa trên quan sát của ông về quy trình sản xuất thịt lợn. Vì vậy, hãy mở lòng và học hỏi từ nhiều lĩnh vực khác nhau thay vì chỉ tập trung vào 'chuyên môn' như nhiều người khuyến khích.
Chân dung người hâm mộ khác của mình
2. Phát triển kỹ năng tư duy phản biện
Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về việc định nghĩa Tư duy phản biện và khá phức tạp khi muốn tìm ra một định nghĩa có thể áp dụng cho tất cả các quan điểm. Đây là lý do tại sao tôi không dịch Tư duy phản biện đơn giản là một khía cạnh của Tư duy phản biện. Thay vào đó, tôi sẽ giải thích Tư duy phản biện theo cách mà nhiều người Việt Nam hiểu, đó là khả năng đánh giá một thông tin để đưa ra nhận định khách quan, không bị ảnh hưởng bởi những kiến thức tiền định, hay còn gọi là Tư duy phản biện.
Đây là một kỹ năng quan trọng không thể thiếu đối với những thiên tài tiên phong như Leonardo Da Vinci, Galileo,... Họ dám thách thức những kiến thức phổ biến mà xã hội xưa nay coi là đúng, và sử dụng Tư duy thực nghiệm để khám phá sự thật. Nếu không có họ, chúng ta có thể vẫn tin rằng Trái Đất là trung tâm của vũ trụ cho đến giờ.
Sau một thời gian quan sát và suy ngẫm, tôi tin rằng trọng tâm của Tư duy phản biện (có thể chính xác hoặc không) là khả năng đặt câu hỏi. Như Socrates đã nói:
“Tôi biết bạn không tin, nhưng đỉnh cao của tài năng con người là khả năng tự đặt câu hỏi cho bản thân và người khác.”
Đối với tôi, một câu hỏi đơn giản chỉ là việc xác nhận quan điểm hiện tại, nhưng một câu hỏi xuất sắc có thể mở ra một cánh cửa mới mà trước đây bị che khuất bởi thiên kiến.
Một câu hỏi xuất sắc sẽ khám phá sâu hơn những hạn chế trong tư duy của chúng ta, như:
“Tại sao chúng ta coi thông tin này là đúng?”
“Nếu trường hợp B xảy ra, thì liệu trường hợp A có vẫn đúng không?”
“Nếu chúng ta sống và lớn lên trong một hoàn cảnh khác, liệu chúng ta có nghĩ như vậy không?”
“Một người có quan điểm đối lập sẽ có cái nhìn như thế nào về vấn đề này?”
…
Các câu hỏi trên đều thách thức cách nhìn của chúng ta về thực tại, thay vì cố chấp rằng những điều chúng ta biết là đúng.
3. Thực hành chủ động
a. Thực hành chủ động là gì?
“Thực hành không phải là điều bạn làm khi bạn đã giỏi. Đó là điều bạn làm để trở nên giỏi.” - Malcolm Gladwell
(tạm dịch: Luyện tập không phải là việc bạn chỉ làm khi bạn đã thành thạo, mà là việc bạn làm để trở nên thành thạo.)
Một điều hiển nhiên: tài năng tự nhiên không đảm bảo thành công trong tương lai. Tài năng chỉ khi kết hợp với sự luyện tập mới có ý nghĩa, còn không thì chỉ là tiềm năng chưa được khám phá.
10000 giờ luyện tập có hướng
cần có một lộ trình luyện tập cụ thể
Bên cạnh việc rèn luyện những kỹ năng đã thành thạo, bạn cũng cần tìm hiểu những điểm yếu của mình và liên tục thách thức bản thân để trở nên toàn diện hơnDeliberate Practice được cha đẻ của nó - Anders Ericsson - định nghĩa là “quá trình huấn luyện được cá nhân hóa bởi một huấn luyện viên hoặc một giáo viên để phát triển một kỹ năng cụ thể của một người, thông qua việc liên tục lặp lại và cải tiến quá trình luyện tập” (Ericsson and Lehmann, 1996). Trong thời đại hiện nay, Deliberate Practice không chỉ bắt nguồn từ giáo viên, mà nó hoàn toàn có thể đến từ nỗ lực tự rèn luyện của mỗi cá nhân.
Để bạn hiểu rõ hơn về Deliberate Practice, mình sẽ đưa ra một ví dụ khác.
Trong sách “Tài Năng Bị Đánh Giá Cao Quá” của Geoff Colvin, tác giả mô tả cách Benjamin Franklin sử dụng Deliberate Practice để cải thiện kỹ năng viết của mình. Franklin bắt đầu bằng việc đọc các tác phẩm của những tác giả xuất sắc nhất thời đại và tự viết lại theo cách của mình. Sau đó, ông so sánh phiên bản của mình với bản gốc để cải thiện điểm yếu của mình, chẳng hạn như vốn từ vựng.
Chân dung của Benjamin Franklin
Deliberate Practice giúp chúng ta phát hiện và cải thiện điểm yếu trong quá trình luyện tập. Những lời khuyên như “viết nhiều sẽ trở thành người viết tốt” hoặc “chạy mỗi ngày sẽ trở thành người chạy chuyên nghiệp” chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn đầu.
Trong bài báo của Cal Newport, giáo sư Newport liệt kê 6 đặc điểm của Deliberate Practice (tôi sẽ viết lại theo cách hiểu của mình):
Được thiết kế để phát triển kỹ năng hiện có
Sự lặp lại không ngừng
Có phản hồi sau mỗi lần thực hiện:
Yêu cầu tập trung tinh thần cực cao
Không phải là điều dễ dàng
Cần có mục tiêu rõ ràng
b. Hành trình trở thành thiên tài
1. Sự quan sát phản hồi
Phản hồi là điều không thể thiếu trong Deliberate Practice vì nó giúp chúng ta nhận ra những điểm yếu và cần cải thiện. Tốt nhất là bạn nên tìm kiếm phản hồi từ người khác như bạn bè, huấn luyện viên hoặc người hướng dẫn.
Chúng ta có thể cảm thấy không thoải mái khi nhận phản hồi nhưng đó là cách để chúng ta vượt qua những hạn chế và tiến bộ thực sự.
Trong cuộc trò chuyện với giáo sư Andrew Huberman, giáo sư Adam Grant đã có một lời khuyên khi xin phản hồi từ người khác: thay vì hỏi họ “tôi đang làm như thế nào?” - thông thường câu trả lời chỉ là tốt hoặc không tốt, bạn hãy hỏi ngay “nếu có điều gì tôi có thể cải thiện để làm tốt hơn lần sau thì đó là gì?”, điều này giúp chúng ta tránh được những lời phản hồi không có ích và tập trung vào việc cải thiện bản thân.
Tuy nhiên, để có được phản hồi từ người khác, bạn cần phải chứng minh mình là người sẵn lòng tiếp nhận phản hồi.
2 . Luôn đặt mình vào thử thách
Thường thì, khi làm quen với một kỹ năng nào đó, chúng ta sẽ dần tự động hóa hành động đó. Ví dụ, khi mới học lái xe, chúng ta phải tập trung nhiều vào việc điều khiển và định hướng. Nhưng sau khi quen với việc đó, mọi thứ dường như tự động hóa; nhưng nếu không đối mặt với những tình huống mới như đồi núi hay đất cát, chúng ta sẽ không bao giờ cải thiện được kỹ năng của mình.
Do đó, mỗi khi cảm thấy quen thuộc với một kỹ năng, hãy thử đặt mình vào những thách thức mới để tiếp tục phát triển.
Nguồn: Patrik Mollwing
3. Lựa chọn môi trường phù hợp
Mình nhắc về điều này ở cuối vì nó thực sự quan trọng. Đam mê và kiên trì trong luyện tập không đủ, thiên phú cũng đóng vai trò quan trọng. Hay như câu cũ: “đừng bắt một con cá leo cây.”
kết hợp kỹ năng
chia sẻ“Mọi người đều có lĩnh vực mà họ có thể nằm trong top 25% chỉ với một chút nỗ lực. Ví dụ, tôi có thể vẽ tốt hơn nhiều người, nhưng tôi không phải là một họa sĩ. Và tôi cũng không hài hước như những nghệ sĩ hài độc thoại vĩ đại, nhưng tôi hài hước hơn hầu hết mọi người xung quanh. “Bí thuật” nằm ở chỗ rất ít người có thể vừa vẽ tốt vừa viết hài hay. Đó là điều khiến tôi khác biệt.”
Kết luận
Đến đây, mình phải thú thật với các bạn rằng, mình dùng từ “thiên tài” chỉ để làm tiêu đề thôi, chứ bản thân mình hoàn toàn không muốn được gọi là thiên tài. Bởi hai từ “thiên tài” mang ý nghĩa là tài năng từ trời ban; nhưng thực tế trời chỉ ban cho bạn hạt giống, và việc nó có nảy nở thành tài năng xuất sắc hay không là do chính bạn.
Mình đã dành hơn nửa tháng để hoàn thành bài viết này, nên mình tin rằng đây không phải là bài viết mà bạn có thể đọc qua một lần. Hãy lưu lại và đọc từ từ, để ý và THỰC SỰ thực hành những phương pháp tập luyện mà mình đề cập ở phần “con đường trở thành thiên tài”. Lúc đó, bạn mới có thể “tiết kiệm” công sức 2 tuần viết bài này của mình ^^
Mình tin rằng, với nỗ lực không ngừng nghỉ, kết hợp với việc chọn đúng “lợi thế cạnh tranh”, bạn có thể vượt trội so với những người xung quanh. Không thành công thì cũng là thành công.
Thiên tài hay thiên tai? Chìa khóa nằm trong bạn
