Làm thế nào Não bộ làm cho logic 'nhảy múa' như vậy?

Chúng ta cần nhận thức thực tế, nhưng không nên quá bi quan. Sự đánh giá và quyết định của chúng ta thường bị ảnh hưởng bởi những kiến thức và kí ức đã bị biến tấu.

May mắn thay, chúng ta có thể giảm bớt những xu hướng này bằng cách hiểu rõ về chúng và cách chúng hoạt động. Chúng ta có thể kiểm soát chúng, nhưng trước tiên cần phải định rõ và giải thích mỗi thuật ngữ quan trọng.

'   Niềm tin   '

Niềm tin đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống. Mỗi người chúng ta đều mang trong mình niềm tin về các sự vật, con người và ý tưởng, và chúng ta truyền lại chúng cho thế hệ sau qua việc học hỏi từ xã hội. Đôi khi, chúng ta chỉ tin vào những điều mình muốn tin mặc dù có bằng chứng phản bác; chúng ta có thể xem đó là ảo tưởng.

Vậy niềm tin sai lầm bắt nguồn từ đâu? Não bộ không có ý định gian lận con người, nhưng việc biết sự thật không phải lúc nào cũng là ưu tiên của nó. Niềm tin sai lầm là kết quả phụ thuộc vào quá trình thích nghi tâm lý trong việc học tập xã hội. Học tập xã hội mang lại nhiều lợi ích hữu ích, như việc học ngôn ngữ mẹ đẻ. Là sinh vật xã hội, con người cần kết nối với nhau và chia sẻ kinh nghiệm, và chúng ta bắt đầu quan tâm đến người khác (đồng thời học hỏi từ họ) từ khi còn nhỏ. Do đó, việc chúng ta mở lòng tiếp nhận ý kiến trực tiếp từ người khác, đặc biệt là những người mà chúng ta tin tưởng, là điều tự nhiên.

Thông tin phụ có khả năng dẫn đến niềm tin sai lầm hoặc bị biến tấu. Con người thích kể chuyện, và người kể có thể tôn vinh một số khía cạnh cụ thể và bỏ qua những khía cạnh khác để làm cho câu chuyện trở nên thú vị hơn hoặc nhấn mạnh một số điểm nhất định.

Tương tự, niềm tin hiện hữu có thể dẫn đến nhận thức sai lầm về con người, sự vật và sự kiện, ảnh hưởng đến nhận thức và kinh nghiệm trong tương lai. Sau đó, mọi người có thể truyền bá những niềm tin thiên kiến này cho người khác. Điều này khiến bạn nghĩ đến trò chơi “tam sao thất bản”, trong đó mọi người xếp thành hàng và truyền tải một thông điệp qua miệng từ người này sang người khác. Cuối cùng, thông điệp đã thay đổi so với ban đầu.

Một góc nhìn khác về niềm tin là chúng ta thường tin vào những gì chúng ta muốn tin, bao gồm cả niềm tin vào chính bản thân. Chúng ta thường áp dụng những niềm tin được xã hội chấp nhận để tránh bị phản bác. Giống như nhiều xu hướng tâm lý khác, điều này không phải lúc nào cũng gây ra vấn đề, nhưng đôi khi nó có thể gây trở ngại cho việc tư duy phản biện.

'   Tình cảm   '

Tình cảm xã hội, như lòng tin hoặc mong muốn được chấp nhận, có thể ảnh hưởng đến niềm tin của chúng ta, nhưng tất cả cảm xúc đều có tác động rất lớn đến nhận thức. Các nhà tâm lý đã ghi nhận tác động đồng thời của tâm trạng đối với bộ nhớ và sự chú ý. 

Điều này có nghĩa là chúng ta thường chú ý và ghi nhớ thông tin phù hợp với tâm trạng hiện tại của mình; nếu quan sát kỹ, bạn có thể nhận thấy hiện tượng này thường xuyên trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, khi cảm thấy vui vẻ, chúng ta sẽ cảm thấy hứng thú hơn với cảnh đẹp hoặc thưởng thức bữa ăn ngon hơn so với khi có tâm trạng bình thường. Do đó, cảm xúc của chúng ta không chỉ phụ thuộc vào thông tin đầu vào mà còn vào cách trí óc xử lý chúng.

Trong các thí nghiệm so sánh, một người đang sợ hãi hoặc buồn thường nhìn nhận vẻ mặt của người khác theo hướng tiêu cực. Ngược lại, một người đang hạnh phúc, phấn khích thì thường dễ nhận thấy khuôn mặt đó là thân thiện.

Người đầu tiên dễ nhớ những trải nghiệm không vui, trong khi người thứ hai thường nhớ những trải nghiệm vui vẻ hơn. 

Ví dụ này cho thấy quá trình truy xuất bộ nhớ là một hoạt động tích cực; bộ nhớ của bạn không giống như một thư viện và không cung cấp cho bạn cùng một ký ức ở mọi thời điểm. Thay vào đó, hệ thống nhận thức sẽ tự động tái cấu trúc các ký ức theo thời gian.

'   Suy biện   '

Thuật ngữ suy biện thường được sử dụng để chỉ những niềm tin sai lầm phổ biến, bao gồm một số ví dụ về kiến thức dân gian. Ví dụ, nhiều người tin rằng trẻ sơ sinh sinh ra nhiều hơn vào thời điểm trăng tròn. Thực tế là (đây là sự thật có thể được xác minh, đáng tin cậy, tôi cam đoan đấy!) số lượng trẻ sơ sinh sinh ra vào lúc trăng tròn không nhiều hơn bất kỳ thời điểm nào khác của Mặt trăng. 

Các suy biện dựa trên niềm tin sai lầm có thể ảnh hưởng đến quá trình lập luận nếu chúng ta cho rằng thông tin mà chúng ta nhận được là đúng mà không kiểm tra kỹ lưỡng hơn.

Thuật ngữ này cũng bao gồm suy biện logic. Đây là những sai lầm lập luận thường được gọi là lập luận không logic. Để có lập luận chính xác, chúng ta cần đảm bảo rằng các kết luận được rút ra từ các lập luận một cách logic. Có vô số sai lầm suy biện logic tồn tại và đã được nghiên cứu từ lâu.

'   Trải nghiệm và định kiến   '

Định kiến là một đặc điểm quan trọng khác của hệ thống nhận thức ảnh hưởng đến cách bộ não tiếp thu và xử lý thông tin. Định kiến có mục đích khiến chúng ta chú ý hoặc lờ đi những điều cụ thể. Khi đánh giá và đưa ra quyết định, chúng ta cũng phải đối mặt với những định kiến không chủ đích.

Một loại định kiến đáng chú ý là định kiến về bản thân, trong đó bản thân là trung tâm của mọi thứ. Mọi người thường đánh giá khả năng của mình ở mức cao hơn trung bình”. Bạn có nhận thấy điều gì không đúng không? Theo định nghĩa, hầu hết mọi người không thể vượt qua mức trung bình vì mức trung bình nằm ở giữa. Các nhà khoa học đã quan sát hiệu ứng này trong mọi lĩnh vực từ tự đánh giá về phẩm chất lãnh đạo đến khả năng mắc bệnh ung thư, và đối với mọi đối tượng từ sinh viên đến giáo sư.

Chúng ta cần hiểu về định kiến, vì chúng có thể dẫn đến ngụy biện trực tiếp và cũng có thể ủng hộ những niềm tin sai lầm.

Trải nghiệm là những quy tắc tinh thần. Trải nghiệm sẵn có (availability heuristic) là một ví dụ, là khi chúng ta sử dụng thông tin sẵn có nhất để giải quyết một vấn đề cụ thể. Chúng ta cũng có thể gọi trải nghiệm là những quy tắc nhanh chóng để giải quyết vấn đề mà không cần suy nghĩ quá nhiều. Trải nghiệm rất hữu ích, nhưng cũng có thể dẫn đến các câu trả lời gần đúng và khiến chúng ta phạm phải sai lầm.

Trong một số trường hợp, trải nghiệm có thể dẫn đến những định kiến hệ thống. Điều này là rất nguy hiểm vì nó khiến chúng ta bỏ qua các thông tin khác có liên quan.

Vậy tại sao chúng ta có những trải nghiệm này? Tổ tiên của chúng ta cần các giải pháp nhanh chóng và hiệu quả cho nhiều vấn đề trong quá trình tiến hóa, mặc dù những giải pháp này phải chính xác. Họ đã tồn tại và thành công; nếu không, họ sẽ không phải là tổ tiên của chúng ta. Do đó, bộ não của chúng ta tự tin dựa vào các lỗi sai, miễn là những gì chúng ta biết đủ hiệu quả trong thực tế, ngay cả khi kinh nghiệm hàng ngày hoàn toàn trái ngược với trải nghiệm.

- Theo sách: Giải phóng sức mạnh tư duy phản biện - Giải mã 10 kiểu ngụy biện, triệt tiêu chiêu trò lừa đảo và hiểu chính xác về ngụy khoa học