Làng gốm Phù Lãng

Làng gốm Phù Lãng là một làng nghề truyền thống lâu đời, nổi tiếng với việc sản xuất gốm sứ tại vùng Kinh Bắc.

Vị trí địa lý

Làng gốm Phù Lãng tọa lạc tại xã Phù Lãng, thị xã Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 60 km và cách sông Lục Đầu khoảng 4 km. Nằm bên bờ sông Cầu, Phù Lãng có nhiều bến đò chở khách qua lại. Địa danh Phù Lãng có thể có từ cuối thời Trần đầu thời Lê, với ba thôn: Trung thôn, Thượng thôn, Hạ thôn. Ngành gốm truyền thống của Phù Lãng được biết đến rộng rãi cả trong và ngoài nước.

Lịch sử

Theo sách Kinh Bắc-Hà Bắc của Tô Nguyễn và Trình Nguyễn, người sáng lập nghề gốm Phù Lãng là Lưu Phong Tú. Vào cuối thời Lý, ông được triều đình cử làm sứ giả sang Trung Quốc. Trong chuyến đi này, ông học được nghề gốm và sau đó truyền lại cho người dân trong nước. Nghề gốm đầu tiên được đưa vào khu vực ven sông Lục Đầu rồi lan ra vùng Vạn Kiếp (Hải Dương) và cuối cùng đến Phù Lãng Trung vào đầu thời Trần (thế kỷ 13).

Nghề gốm Phù Lãng bắt đầu hình thành và phát triển vào thời Trần, thế kỷ XIV, khi Lưu Phong Tú truyền nghề cho cư dân ở hai bên sông Lục Đầu, rồi dần lan tới Vạn Kiếp và cuối cùng đến Phù Lãng Trung. Hiện nay, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và một số nhà sưu tập còn lưu giữ và trưng bày các sản phẩm gốm Phù Lãng từ thế kỷ 17 - 19, bao gồm các loại gốm men nâu và các sắc thái như men da lươn, vàng nhạt, vàng thẫm, vàng nâu...

Sản phẩm gốm

Gốm Phù Lãng chủ yếu bao gồm ba loại hình chính:

• Gốm được sử dụng trong các nghi lễ tín ngưỡng như lư hương, đài thờ, đỉnh...;
• Gốm dùng cho sinh hoạt gia đình như lọ, bình, ang, chum, vại, bình vôi, ống điếu...;
• Gốm dùng để trang trí với các sản phẩm như bình, ấm hình thú như ngựa, voi...

Gốm Phù Lãng nổi bật với những sản phẩm men nâu, nâu đen, vàng nhạt, vàng thẫm, vàng nâu… thường được gọi là men da lươn. Sản phẩm này còn đặc trưng bởi kỹ thuật đắp nổi với hình thức chạm bong, hay còn gọi là chạm kép, cùng với màu men tự nhiên, bền bỉ và độc đáo. Dáng gốm có sự mộc mạc, thô ráp nhưng mạnh mẽ, phản ánh vẻ đẹp nguyên sơ của đất và lửa, và đặc trưng bởi nghệ thuật điêu khắc tạo hình rất đậm nét.

Kỹ thuật chế tác gốm

Một xưởng gốm gồm năm nhóm chính: nhóm tổ lò, tổ chuốt, tổ họa tiết, tổ men, và tổ làm sạch.

Chọn lựa và xử lý đất sét

Khác với các sản phẩm gốm làm từ 'xương' đất sét xanh của Thổ Hà hay sét trắng của Bát Tràng, gốm Phù Lãng được chế tác từ 'xương' đất đỏ hồng từ vùng Thống Vát, Cung Khiêm (Bắc Giang). Đất được vận chuyển về Phù Lãng qua sông, chủ yếu là sông Cầu, điều này giúp tránh làm ảnh hưởng đến cấu trúc địa chất và cảnh quan của làng nghề vì Phù Lãng không phải khai thác đất sét ngay tại làng.

Để làm đồ sành, đất cần phải có độ dẻo đặc biệt. Sau khi thu thập đất, người thợ phơi khô, trộn lẫn các loại đất, đập thành viên nhỏ, rồi cho nước vào, tiếp theo là xéo tròn, nề, loại bỏ sạn và các tạp chất cho đến khi đất mịn màng như giò. Trước khi chuốt, miếng đất phải trải qua quá trình nề và xéo nhiều lần, sau đó mới được tạo hình trên bàn xoay.

Dưới bàn tay khéo léo của người thợ, đất sét được nhào nặn đến độ dẻo mịn lý tưởng và được tạo hình bằng tay hoặc khuôn trên bàn xoay.

Phương pháp tạo hình

Trong nghệ thuật tạo hình gốm Phù Lãng, có nhiều phương pháp khác nhau để tạo dáng với các hình khối đa dạng. Tuy nhiên, có thể phân loại chung thành hai phương pháp cơ bản.

• Phương pháp đầu tiên là tạo hình trên bàn xoay, áp dụng cho cả gốm gia dụng lẫn gốm trang trí.
• Phương pháp thứ hai sử dụng khuôn gỗ hoặc khuôn đất nung để in hình, sau đó dán ghép lại, thường được dùng cho đồ tín ngưỡng.

Mỗi loại sản phẩm và nhóm hàng đều yêu cầu kỹ thuật và cách thức chế tác riêng biệt, nhằm tối ưu hóa cả hiệu quả kinh tế lẫn thẩm mỹ.

Tương tự như nghề gốm ở Bát Tràng (Gia Lâm) và Thổ Hà (Bắc Giang), phương pháp tạo hình với tiết diện tròn thường dùng kỹ thuật chuốt. Các sản phẩm được đặt trên bàn xoay tay, và cần có hai người làm việc: một người chuốt và một người vần bàn xoay. Người vần bàn xoay cũng làm nhiệm vụ lăn đất thành đòn để chuốt. Khi sản phẩm đã tạo hình xong và không còn dính tay, thợ sẽ thực hiện các bước tiếp theo như chúng, đấm và thúc bên trong sản phẩm để hoàn thiện hình dạng, rồi để cho ráo. Nếu có vết nứt, chúng sẽ được vá bằng đất mịn.

Bước cuối cùng trong quá trình hoàn thiện sản phẩm là ve và nạo sản phẩm sau khi đã chuyển sang màu trắng. Sau khi ve và nạo xong, sản phẩm sẽ được tráng một lớp men để tạo màu sắc.

Tráng men

Các nguyên liệu để làm men tráng bao gồm: Tro cây rừng (cây có tàn tro trắng như vôi hoặc thuốc), hiện nay nghệ nhân Phù Lãng thường dùng các loại cây như lim, sến, táu, nghiến), vôi sống (vôi tả), sỏi ống nghiền nát và bùn phù sa trắng. Những nguyên liệu này sau khi được sơ chế và trộn theo tỷ lệ nhất định sẽ được để khô, nghiền nhỏ, hòa vào nước, lọc qua rây để tạo thành một dung dịch đặc, có màu vàng như mật ong. Khi sản phẩm còn ẩm, người thợ dùng chổi lông quét một lớp men mỏng lên bề mặt sản phẩm rồi phơi khô. Sau khi quét men và phơi khô, sản phẩm sẽ có màu trắng đục.

Nung

Sau khi quét men và tạo màu, sản phẩm được đưa vào lò nung ở nhiệt độ lên đến 1.000 độ C. Quá trình nung giúp cho gốm sành nâu có lớp da ngoài cứng cáp, bóng bẩy và bền. Việc sắp xếp sản phẩm trong lò phải tận dụng không gian một cách hiệu quả nhất. Một mẻ nung có chi phí khoảng 25 đến 30 triệu đồng; nếu kỹ thuật chọn đất và đốt lò không chính xác, cả mẻ gốm có thể bị hỏng. Một lò nung thường chứa khoảng một nghìn sản phẩm và cần được đun liên tục trong ba ngày ba đêm hoặc theo yêu cầu của từng sản phẩm. Nhiệt độ trong lò tăng dần từ ngày thứ hai cho đến khi gốm chín, sau đó phải để nguội trước khi lấy ra. Sản phẩm đạt tiêu chuẩn sẽ có màu da lươn vàng óng hoặc màu cánh gián và phát ra tiếng vang khi gõ vào. Mặc dù Phù Lãng nằm gần vùng than Quảng Ninh, nhưng vẫn sử dụng phương pháp nung bằng củi truyền thống, tạo ra những vết táp độc đáo không thể thay thế bằng phương pháp khác. Xương đất sét có màu hồng nhạt, khi nung chuyển sang màu gan gà với hai màu men chủ đạo là nâu vàng và nâu đen, thường gọi là men da lươn. Sự khác biệt của Phù Lãng so với Bát Tràng nằm ở sự mộc mạc của men da lươn so với sự đa dạng của men và họa tiết tinh xảo của Bát Tràng.

• Gốm Bát Tràng
• Gốm Chu Đậu

Những mẫu tranh gốm Phù Lãng đẹp

Liên kết ngoài