Lăng vua Đồng Khánh

Lăng vua Đồng Khánh hay còn được gọi là Lăng Tư(思陵) là một phần của di tích cố đô Huế, nơi an nghỉ của vua Đồng Khánh. Lăng nằm ở khu vực làng Cư Sĩ, xã Dương Xuân trước đây, hiện thuộc thôn Thượng Hai, phường Thủy Xuân, thành phố Huế.

Về lịch sử

Nguyễn Phúc Ưng Đường, tên thật là Đồng Khánh, là con trai trưởng của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai (1845-1876), người đã sinh ra ba vị vua: Kiến Phúc (1883-1884), Hàm Nghi (1884-1885) và Đồng Khánh (1886-1888). Ca dao Huế từng ca ngợi sự nghiệp của ba vị vua này:

Ba vua do một nhà sinh ra

Vua mất, vua còn, vua chạy trốn.

Dù là trưởng nhưng Đồng Khánh được tôn lên ngôi vua sau cùng. Khi vua Hiệp Hòa bị sát hại (1883), Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã lập Hoàng tử Ưng Đăng (con nuôi vua Tự Đức, em của Ưng Đường) làm vua với niên hiệu Kiến Phúc. Sau 8 tháng, Kiến Phúc qua đời, em trai Ưng Lịch được kế vị với niên hiệu Hàm Nghi. Hàm Nghi trị vì một năm thì kinh đô thất thủ (5-7-1885), phải rời ngai vàng cùng Tôn Thất Thuyết để kháng chiến. Khi đó, triều đình đưa Đồng Khánh lên ngôi. Đồng Khánh trị vì 3 năm và qua đời khi mới 25 tuổi. Vì không dự tính trước cái chết, lăng Đồng Khánh thực chất chỉ là nơi vua an nghỉ vĩnh viễn trong điện thờ cha mình. Khu lăng tẩm trải qua nhiều khó khăn trước khi hoàn thành.

Sau khi lên ngôi, Đồng Khánh thấy lăng mộ của cha ở Cư Sĩ thiếu điện thờ nên đã chỉ đạo Bộ Công xây dựng điện Truy Tư để thờ cha. Điện Truy Tư bắt đầu xây dựng từ tháng 2 năm 1888 và hoàn tất cơ bản vào tháng 10 năm đó. Đồng Khánh chuyển bài vị của Kiên Thái Vương vào điện và tiếp tục hoàn thiện công trình. Tuy nhiên, khi công việc còn dang dở, Đồng Khánh mắc bệnh và qua đời đột ngột. Vua Thành Thái (1889-1907) kế nhiệm trong thời kỳ đất nước khó khăn, nên không thể hoàn thiện lăng tẩm theo quy định, đành dùng điện Truy Tư làm Ngưng Hy để thờ vua Đồng Khánh. Thi hài nhà vua được an táng đơn giản trên đồi Hộ Thuận Sơn, cách điện Ngưng Hy 30m về phía Tây. Khu lăng tẩm được gọi là Tư Lăng.

Vào tháng 8 năm 1916, sau khi lên ngôi được 3 tháng, vua Khải Định (1916-1925), con trai của vua Đồng Khánh, đã tiến hành tu sửa điện thờ và xây dựng lăng mộ cho cha mình. Toàn bộ khu lăng mộ, bao gồm Bái Đình, Bi Đình, Bửu Thành và Huyền Cung, được xây dựng dưới thời Khải Định và hoàn thành vào tháng 7-1917. Các công trình như điện Ngưng Hy và Tả Hữu Tùng Viện, Tả Hữu Tùng Tự tiếp tục được tu sửa cho đến năm 1923.

Lăng Đồng Khánh, được xây dựng qua một khoảng thời gian dài, thể hiện sự kết hợp giữa hai trường phái kiến trúc từ các thời kỳ khác nhau. Trong khi lăng Tự Đức nổi bật với phong cách truyền thống và lăng Khải Định thể hiện sự hiện đại, lăng Đồng Khánh đóng vai trò là cầu nối giữa hai phong cách này. Khu vực tẩm điện vẫn giữ được dáng vẻ xưa cũ với kiến trúc trùng thiềm điệp ốc và các cột sơn son thếp vàng. Đặc biệt, điện Ngưng Hy là nơi lưu giữ nghệ thuật sơn son thếp vàng và sơn mài nổi tiếng của Việt Nam, với các trang trí tinh xảo và các bức tranh về điển tích Nhị thập tứ hiếu.

Quá trình xây dựng

Việc xây dựng lăng tẩm vua Đồng Khánh bắt đầu vào năm cuối đời của vua (1888, với khu vực điện Truy Tư sau này được đổi tên thành điện Ngưng Hy), tiếp tục trong năm đầu triều đại Thành Thái (1889, với khu vực lăng mộ) và được sửa chữa, mở rộng dưới triều đại Khải Định (các năm 1915, 1917, 1921, 1923).

Thực tế, quá trình xây dựng lăng Đồng Khánh kéo dài gần 35 năm (1888-1923), trải qua bốn triều đại của các vua Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân và Khải Định.

Lăng Đồng Khánh bao gồm khoảng 20 công trình lớn nhỏ với mật độ dày đặc. Khu vực tẩm hướng về phía đông nam, trước mặt là hồ bán nguyệt tạo thành yếu tố 'minh đường' và đồi Thiên An cách đó khoảng 3 km được làm tiền án. Khu vực lăng mộ lại hướng đông-đông nam, với tiền án là núi Thiên Thai. Đặc biệt, tượng các quan viên ở lăng Đồng Khánh được làm bằng gạch với dáng cao hơn, khác hẳn với tượng đá thấp ở lăng Tự Đức.

Một công trình nổi bật về mặt mỹ thuật tại lăng Đồng Khánh là điện Ngưng Hy. Đây là một tòa nhà kép theo kiểu cung điện Huế, nhưng phần sau được mở rộng thêm một tòa nhà nữa, tạo thành ba hệ thống vì kéo kết hợp theo hình chữ 'tam' với hai hệ thống máng xối ở giữa. Mặc dù diện tích rộng lớn, nhưng nhờ trang trí tinh tế, tòa nhà vẫn giữ được sự gọn gàng và đẹp mắt.

Các vật liệu trang trí trên các bờ nóc, bờ quyết, cổ diềm và đầu hồi đều được làm từ pháp lam ngũ sắc hoặc đất nung tráng men màu. Chúng được phân chia trong các ô hộc, với hàng trăm hình ảnh và câu thơ xen kẽ chạy quanh toàn bộ tòa nhà. Những hình ảnh này phản ánh nhiều hoạt động truyền thống và cảnh vật dân gian như ngư tiều canh mục, cầm kỳ thi tửu, cũng như các động vật như gà, rắn, tắc kè, voi, ngựa và các loại cây cỏ thông thường khác. Đặc biệt, đất nung tráng men màu là một loại hình tạo tác thủ công quý hiếm, được phát triển mạnh ở điện Ngưng Hy, ít thấy trong trang trí cung điện và lăng tẩm sau này.

Bên trong điện Ngưng Hy, các nghệ nhân đầu thế kỷ đã tạo ra một không gian nội thất lấp lánh với màu vàng son. Hàng trăm hình ảnh và câu thơ được chạm khắc hoặc vẽ lên các panô và hệ thống kiên ba đồ bản. Hệ thống cột kèo tiền điện cũng được sơn son thếp vàng. Màu sắc của các hình ảnh trang trí vẫn giữ được sự tươi sáng, nổi bật. Đặc biệt, nội thất Ngưng Hy còn có hình ảnh độc đáo mô tả 24 câu chuyện trong 'Nhị thập tứ hiếu'.

Lăng Đồng Khánh, được xây dựng vào thời kỳ chuyển giao của lịch sử Việt Nam, là sự kết hợp độc đáo giữa kiến trúc cung đình, kiến trúc dân gian và kiến trúc mới du nhập. Kiến trúc lăng đã thành công trong việc thử nghiệm cái mới, đưa các yếu tố dân dã vào cung đình, làm cho lăng Đồng Khánh hòa hợp với phong cảnh thôn dã của khu vực.

• Vua Đồng Khánh

• Bửu Ngôn - Khám Phá 3 Miền - Nhà xuất bản Văn Nghệ.

Liên kết ngoài

• Lưu trữ 2008-04-11 tại Wayback Machine, chi tiết tại http://www.hueworldheritage.org.vn/quanthe/ngoaikinhthanh/Dongkhanh.asp