Lễ hội Tiên Công - Sự kiện rước người độc đáo tại Hà Nam, Quảng Ninh

1.2 Truyền thuyết về lễ hội Tiên Công

Theo truyền thuyết được lưu truyền từ đời này qua đời khác, vùng đảo Hà Nam được mở mang là nhờ sự góp phần của nhóm Tiên Công và dân cư từ kinh thành Thăng Long, họ cùng nhau chống lại sóng biển, san lấp đất để xây dựng thành phố. Mỗi khi xuân về, các cụ Tiên Công - những người dẫn đầu trong việc khám phá và xây dựng vùng đảo Hà Nam, lại nhớ về không khí của những buổi lễ hội sôi động, tràn đầy linh thiêng tại kinh thành. Vì vậy, các cụ đã mời những người già trọng vọng nhất trong làng để mặc trang phục giống như vua, ngồi trên những chiếc võng đào, đưa theo một con rồng để tiến hành nghi lễ rước người lên miếu đường, đồng thời cũng chuẩn bị các vật phẩm cúng cơm, hoa lá giống như lễ hội ở kinh thành. Những hoạt động này được tái hiện giống như triều đình với lồng kính, pháo nhạc, hát xướng... tạo nên lễ hội “Rước người” độc đáo của vùng đảo này.

Cũng có một nguồn thông tin khác theo tư liệu lịch sử, vào thời nhà Lý - nhà Trần đã có một số người dân làm nghề chài đến sinh sống ở vùng đất Quảng Yên ngày nay. Họ chọn sống gần những đồi đất cao bên bờ biển để ra khơi đánh cá, làm lưới. Vào khoảng đầu thế kỷ XV, từ năm 1434 đến năm 1500, có 6 nhóm Tiên Công và dân cư đến đây lấn biển, mở rộng đất đai để trồng lúa, xây làng, từ đó hình thành khu vực đảo Hà Nam. Trong số họ, có 17 người Tiên Công, xuất thân từ phường Kim Hoa (hiện là phường Kim Liên), thuộc huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức, ở phía Nam của Thăng Long. Để tưởng nhớ công ơn của những vị Tiên Công đã đóng góp vào việc phát triển khu vực này, các thế hệ sau này đã xây dựng miếu thờ 17 vị Tiên Công ở thôn Cẩm La để tri ân và tưởng nhớ.

1.3 Lễ hội Tiên Công diễn ra ở đâu?

Lễ hội Tiên Công ngày nay được tổ chức tại đền Thập cửu Tiên Công ở xã Cẩm La, được gọi bằng nhiều cái tên khác nhau như: Hội Miếu Tiên Công hoặc Hội Miếu La, Hội Thập cửu Tiên Công. Người dân địa phương Quảng Yên thường gọi lễ hội này là Lễ hội Tiên Công, và đây cũng là tên chính thức của lễ hội. Lễ hội này được tổ chức đều đặn hàng năm tại bốn xã: Cẩm La, Trung Bản, Phong Cốc và Yên Đông. Do đó, khi nghe đến Hội Tiên Công Tứ xã, người ta đang nhắc đến lễ hội Tiên Công. Lễ hội này vẫn được duy trì hàng năm, giữ gìn truyền thống của cha ông và tạo điểm nhấn thu hút du khách trong hành trình du lịch tâm linh Quảng Ninh.

Vào ngày mùng 5 tháng giêng, con cháu trong gia đình có người thọ đến tuổi lớn sẽ bắt đầu chuẩn bị trang trí khuôn viên nhà theo truyền thống mừng tuổi. Quan trọng nhất là việc chuẩn bị trang phục cho các cụ ông, cụ bà, bao gồm áo gấm, khăn thêu chữ thọ, gậy chống cho cha mẹ, và chuẩn bị cả bàn ghế, cỗ bàn để đón tiếp khách như một ngày hội đoàn tụ của dòng họ.

Vào ngày mùng 6 tháng giêng, những gia đình không tổ chức đoàn rước cụ thọ về miếu Tiên Công để thờ tổ thì sẽ thực hiện đội lễ đưa cụ thọ lên miếu lễ tổ. Những gia đình giàu có hơn sẽ cùng dòng họ và làng xóm tổ chức đoàn rước long trọng bằng võng đào về miếu Tiên Công để thực hiện lễ tổ, được gọi là nghi lễ “Rước thọ” và “Rước người”.

Lễ hội Tiên Công sôi động và hân hoan nhất vào ngày chính hội, tức ngày mùng 7 với nghi lễ “Rước người” đặc biệt chỉ có tại Quảng Ninh. Nghi lễ này thể hiện sự tôn vinh và trọng vọng đối với các vị Tiên Công, thể hiện văn hóa thờ cúng những người già trưởng thành có nhiều phúc đức, được trời phù hộ sống lâu và khỏe mạnh.

Ngoài các nghi lễ đặc sắc, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, giải trí với các trò chơi dân gian như đua thuyền, đấu gà, cờ tướng, bắn cung, hát đám cưới, đấu vật, xếp hình… Trong đó, hai trò chơi cũng là phần nghi thức mở màn cho lễ hội là cụ thượng đắp đê và thi đấu vật.

Trong quá khứ, sau khi các cụ thượng thực hiện lễ tiên công, từng làng sẽ mời hai cụ thượng mạnh mẽ nhất đại diện tham gia nghi lễ đắp đê. Dân làng đã sẵn sàng một con đê nhỏ và những hòn đất để hai cụ thượng đắp lên thành con đê. Sau lễ này, các làng mới bắt đầu đào mương lớn, bồi đắp đê để chuẩn bị cho mùa vụ canh tác. Theo phong tục xưa, những gia đình nào có người mất vào ngày Tết cũng phải chờ làng tổ chức xong lễ động thổ này trước khi tổ chức lễ tang và đào mộ. Nếu có gia đình nào cố tình vi phạm, và trong năm đó xảy ra sự cố, thì toàn làng sẽ bị trách vì mang lại điềm xui cho cộng đồng.

Sau lễ động thổ, các cụ thượng tiếp tục nghi thức đấu vật. Mặc dù được gọi là lễ đấu vật nhưng thực ra các cụ chỉ thực hiện vài động tác nhẹ nhàng và đi mấy vòng, và cụ nào mạnh hơn sẽ nhấc cụ kia lên khỏi đất để chiến thắng và kết thúc nghi lễ. Cả hai nghi lễ đắp đê và đấu vật đều có ý nghĩa giáo dục, nhắc nhở con cháu về việc rèn luyện sức khỏe, không ngừng đấu tranh xây dựng, làm đê để phòng chống ngập lụt, bảo vệ cuộc sống và làng xóm. Và vào giờ ngọ ngày mùng 7 chính hội, đoàn tế đại diện của Tứ xã tổ chức “Tế giã” và tuyên bố kết thúc lễ hội.

Khi bạn ghé thăm Quảng Ninh, bạn sẽ có cơ hội tham gia vào những lễ hội đậm chất dân tộc với nhiều nghi lễ đa dạng. Ngoài lễ hội Tiên Công, bạn cũng có thể tham khảo các lễ hội khác như lễ hội Bạch Đằng, lễ hội chùa Long Tiên, lễ hội đền Cửa Ông… Chúc bạn có một chuyến đi đầy thú vị với những trải nghiệm đáng nhớ.

Tác giả: Tuyết Trịnh

Nguồn: Tổng hợp