Liên Xô đã gần như phát minh ra mạng Internet như thế nào?

Từ những năm 50 của thế kỷ trước, Liên Xô đã là quốc gia đầu tiên đề xuất các ý tưởng về một mạng máy tính kết nối trên toàn quốc, tuy nhiên, các vấn đề về bộ máy hành chính...

Để có được hệ thống internet lan tỏa khắp thế giới hiện nay, một phần rất lớn nhờ vào tiền thân của nó là mạng lưới liên lạc ARPANET trong nội bộ chính phủ Mỹ, mạng máy tính đầu tiên phân phối các gói tin và thiết lập nền tảng cho hệ thống mạng ngày nay.

Ít ai biết rằng, hơn 10 năm trước khi các gói tin đầu tiên của ARPANET được chuyển đi, nhiều nhà nghiên cứu tại Liên Xô đã bắt đầu ý tưởng về một mạng lưới máy tính tương tự kết nối toàn quốc. Thậm chí một mạng lưới máy tính đã được Liên Xô xây dựng thử nghiệm và tin đồn về nó đã thúc đẩy Mỹ sớm hoàn thiện mạng lưới ARPANET của mình. Vào thời điểm đó, một mạng lưới máy tính như vậy trên toàn Liên Xô đã được kỳ vọng sẽ khắc phục được các điểm yếu trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung và tạo nên bước tiến vượt bậc về năng suất của cả đất nước.

Trước đó, các chương trình hiện đại hóa trên quy mô lớn theo các kế hoạch 5 năm đã biến Liên Xô từ một quốc gia lạc hậu với những người nông dân mù chữ thành một siêu cường hạt nhân trên toàn cầu, ngay cả khi phải đối mặt với sự tàn phá nặng nề về cơ sở hạ tầng cũng như nhân lực trong Thế chiến thứ hai.

Tuy nhiên, các cỗ máy nặng nề do nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung tạo ra lại phải đánh đổi bằng sự lãng phí lớn của tài nguyên thiên nhiên cũng như nhân lực. Các lỗi tính toán đã gây ra căn bệnh kinh niên của việc giảm sản lượng đầu ra hoặc tăng hiệu quả của chuỗi lệnh hành chính trong nhiều năm. Ví dụ, vào năm 1962, đã phát hiện một lỗi tính toán thủ công từ năm 1959 trong điều tra dân số đã gây ra sai lệch lên đến 4 triệu người.

Vào năm 1960, khoảng 3 triệu nhà quản lý phải cố gắng tìm kiếm thông tin không đo lường được trong nền kinh tế để duy trì tính chính xác trong tính toán, và ước tính rằng, để đạt được mục tiêu tăng trưởng trong tương lai, công việc hành chính văn phòng sẽ cần sử dụng toàn bộ lực lượng lao động của cả nước làm việc trong vòng 20 năm mới đáp ứng kịp.

Mầm mống đầu tiên của mạng máy tính kết nối toàn quốc

Vì vậy, từ những năm 1956, Liên Xô đã là một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới đề xuất ý tưởng về một mạng lưới máy tính để kết nối công dân trên toàn quốc. Một trong những người đầu tiên nảy sinh ý tưởng này là nhà nghiên cứu quân sự Anatoly Ivanovich Kitov.

Vào năm 1959, với vai trò là giám đốc của một trung tâm nghiên cứu máy tính quân sự, Kitov hướng sự chú ý của mình đến 'sức mạnh xử lý tính toán đáng tin cậy không giới hạn' để lên kế hoạch tốt hơn cho nền kinh tế cả nước.

Thậm chí ông còn viết một tài liệu đề xuất cho các tổ chức dân sự sử dụng hệ thống máy tính của quân đội để lên kế hoạch kinh tế vào buổi tối, khi hầu hết quân nhân đang ngủ. Ông còn cho rằng, các nhà hoạch định kinh tế có thể tận dụng sức mạnh tính toán của các hệ thống quân sự này để điều chỉnh các vấn đề dân số theo thời gian thực, điều chỉnh kế hoạch kinh tế khi cần thiết.

Tuy nhiên, trước khi đề xuất của Kitov kịp đến tay Tổng bí thư Khrushchev, nó đã bị cấp trên chặn lại và họ tức giận vì phải chia sẻ nguồn lực của họ với các cơ quan dân sự. Họ càng tức giận hơn khi thấy Kitov cho rằng nguồn lực điện toán mà Hồng quân sở hữu tụt hậu so với thời đại. Một tòa án quân sự đã được mở ra để kết án Kitov và ông bị khai trừ khỏi Đảng cũng như bị loại khỏi quân đội. Ý tưởng ban đầu về mạng máy tính chung cho toàn Liên Xô đã bị từ chối.

Tuy nhiên, đến đầu những năm 1960, một nhà khoa học khác đã tiếp tục ý tưởng của Kitov, một người thân cận với ông: Viktor Mikhailovich Glushkov.

Dự án OGAS

Tên đầy đủ của dự án được ông Glushkov khởi xướng khá dài: Hệ thống Tự động Toàn quốc để Thu thập và Xử lý Thông tin cho hoạt động Kế hoạch và Quản lý Nền Kinh tế Quốc gia – hay còn được gọi là Hệ thống Tự động Toàn quốc hay OGAS.

Xây dựng dựa trên mạng điện thoại dây có sẵn, OGAS sẽ trở thành một mạng máy tính truy cập từ xa, theo thời gian thực trên toàn quốc. Trong phiên bản lớn nhất, mạng lưới này có thể mở rộng ra cả lục địa Á Âu, tương tự như một hệ thống thần kinh kết nối đến mọi nhà máy và doanh nghiệp trong một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung.

Hệ thống thông tin của nhà điều khiển học Viktor Glushkov được thiết kế với hy vọng có thể giải quyết các vấn đề của hệ thống kinh tế tập trung cứng nhắc này. Với hệ thống này, một hệ thống kinh tế chỉ huy cứng nhắc có thể trở nên linh hoạt khi có thể điều chỉnh kế hoạch dựa trên thông tin mới.

Để đạt được mục tiêu đó, Glushkov đề xuất xây dựng một mạng máy tính khổng lồ với 20.000 máy tính mainframe, đặt tại các điểm sản xuất chính của nền kinh tế. Chúng sẽ được kết nối với khoảng 200 trung tâm hành chính trên khắp cả nước, để chuyển dữ liệu về trung tâm xử lý tập trung tại Moscow.

Thủy tinh trên OGAS, chính quyền tại Moscows có thể chỉ định người được ủy quyền và mọi người dùng trong mạng cũng có thể liên hệ với nhau mà không cần sự cho phép từ trung tâm. OGAS sẽ là phương tiện cho các thông tin quan trọng của nền kinh tế tập trung – hạn ngạch, kế hoạch và bản tóm tắt tiêu chuẩn quốc gia – được truyền đi với tốc độ nhanh chóng, và trở thành mạng lưới thần kinh của cả đất nước.

Dự án OGAS cũng đề cập đến nhiều khái niệm tương tự như ngày nay trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Thay vì gọi là thắt cổ chai Von Neuman (hạn chế dữ liệu truyền qua một máy tính), nhóm của Glushkov đề xuất khái niệm 'xử lý ống dẫn lớn' được mô hình hóa dựa trên sự hoạt động đồng thời của nhiều khớp thần kinh trong não người. Ngoài các dự án về máy tính mainframe, dự án còn đề cập đến tự động hóa, văn phòng không giấy tờ và ngôn ngữ lập trình tự nhiên để giao tiếp với máy móc thay vì thông qua cú pháp như hiện nay.

Có thể nói OGAS như một dự đoán về điện toán đám mây, cho phép người lao động, quản lý hoặc cơ quan quyền lực được ủy quyền nhập thông tin vào một cơ sở dữ liệu tập trung mà mọi người có thể truy cập. Hơn nữa, nó cũng nhìn thấy tương lai của tiền điện tử, với ý tưởng về một hệ thống hóa đơn điện tử để ảo hóa tiền vật lý trong một sổ cái trực tuyến – một ý tưởng tương tự như các loại tiền mã hóa hiện nay – thật là đáng kinh ngạc khi nó xuất hiện vào những năm 1960.

Thật không may, ý tưởng về tiền điện tử gặp phải sự lo ngại từ phía lãnh đạo Nhà nước và không được chấp nhận vào năm 1962. Tuy nhiên, may mắn là phần lớn các ý tưởng khác của dự án kết nối toàn bộ nền kinh tế này vẫn được bảo toàn.

Quy mô của OGAS cũng phản ánh sự vĩ đại trong triết lý của nó: chi phí khoảng 20 tỷ Rúp (khoảng 333,4 triệu USD ngày nay) và yêu cầu khoảng 300.000 nhân viên vận hành cũng như thời gian triển khai trong khoảng 30 năm. Dự án đã nhận được sự hưởng ứng từ lãnh đạo Liên Xô và Glushkov đã được bổ nhiệm làm giám đốc Viện Điều khiển học, một trong những trung tâm nghiên cứu được cấp vốn lớn nhất để khám phá sáng kiến số.

Không chỉ để lại ấn tượng với lãnh đạo, các tin đồn về dự án OGAS nhanh chóng lan rộng trong nền kinh tế Liên Xô và thậm chí còn đến tai chính phủ Mỹ. Những lo ngại về các dự án vũ trụ, chương trình vũ khí hạt nhân của Liên Xô khiến Mỹ tăng cường nỗ lực xây dựng mạng máy tính ARPANET, tiền thân của internet ngày nay. Từ năm 1969, các gói tin đầu tiên trong ARPANET đã được truyền đi.

Kết thúc bi kịch của OGAS

Tuy nhiên, việc triển khai dự án OGAS với số tiền khổng lồ và tác động lớn nghĩa là cần sự chấp thuận từ Bộ Chính trị. Vào ngày 1 tháng 10 năm 1970, ông Glushkov tự tin đến gặp Bộ Chính trị Liên Xô, nhưng hai vị lãnh đạo hàng đầu lại vắng mặt trong cuộc họp vì lý do riêng của họ.

Sự vắng mặt của họ đã tạo điều kiện cho Bộ trưởng Bộ Tài chính Liên Xô Vasily Garbuzov phá vỡ dự án của Glushkov. Mặc dù cài đặt máy tính mainframe tại các trung tâm sản xuất vẫn được phê duyệt, nhưng chúng không được kết nối với nhau nữa. Dự án OGAS, mặc dù hứa hẹn, dường như quá đe dọa đến lợi ích của những người khác.

Thiếu sự hỗ trợ và giám sát từ Nhà nước, trong một thập kỷ sau đó, dự án mạng máy tính quốc gia nhanh chóng sụp đổ thành hàng chục và sau đó là hàng trăm hệ thống kiểm soát cục bộ, không tương thích với nhau. Dự án OGAS đã hình thành nhưng không bao giờ có được phần hồn – kết nối toàn quốc.

Vào năm 1982, ông Glushkov qua đời. Lúc này, lãnh đạo Liên Xô đang kỳ vọng vào cải cách nền kinh tế thông qua giới hạn thị trường tự do – một hướng tiếp cận khiến ý tưởng về một nền kinh tế chỉ huy thông qua mạng máy tính trở nên không còn cần thiết. Và OGAS cuối cùng cũng hoàn toàn biến mất.

Cái kết của câu chuyện trở thành một phần của lịch sử. Trái với sự suy tàn của OGAS, ARPANET đã nhanh chóng phát triển trong nước Mỹ và các công nghệ và tiêu chuẩn giao tiếp của nó đã trở thành nền tảng cho internet, một hệ thống mạng toàn cầu.

Tham khảo từ Aeon