Buzz
Zombie không chỉ là sản phẩm của những bộ phim kinh dị hay tưởng tượng, mà đôi khi hiện tượng này cũng xuất hiện trong tự nhiên qua những điều kỳ diệu.
Khái niệm zombie trong văn hóa hiện đại thường gắn liền với hình ảnh những xác chết đi lại, thường thấy trong các tác phẩm điện ảnh và truyền hình như "Night of the Living Dead" hay "The Walking Dead", và các trò chơi điện tử nổi tiếng như "Resident Evil". Tuy nhiên, khi trở về với thiên nhiên, ta nhận ra rằng có những sinh vật có khả năng kiểm soát hành vi của các loài khác, trong đó nấm là một tác nhân nổi bật.
Từ "zombie" có nguồn gốc từ tôn giáo Vodou của Haiti, ban đầu được dùng để chỉ những người đã chết nhưng vẫn sống lại và bị điều khiển bởi một thế lực nào đó. Nhưng ý tưởng về những xác sống ăn não không chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng. Thực tế, nhiều loài động vật, đặc biệt là côn trùng, thường bị "biến thành zombie" bởi nấm và các sinh vật ký sinh khác, làm mất khả năng kiểm soát hành vi và trở thành công cụ cho "kẻ thống trị vô hình" – ở đây là các loài nấm kỳ lạ.
Một ví dụ điển hình chính là nấm Ophiocordyceps unilateralis, một loại nấm đã thu hút sự chú ý của công chúng sau khi trò chơi điện tử "The Last of Us" và phiên bản phim cùng tên được phát hành trên HBO. Trong thế giới của trò chơi và phim, con người bị nhiễm nấm, biến thành những sinh vật giống như zombie, khiến xã hội loài người dần sụp đổ. Tuy nhiên, thực tế là những con nấm này chỉ nhắm đến kiến và côn trùng, không phải con người.
Quá trình lây nhiễm bắt đầu khi bào tử của nấm Ophiocordyceps unilateralis – những hạt giống siêu nhỏ mà nấm sản xuất để sinh sản – rơi từ cây xuống kiến bên dưới. Bào tử xâm nhập vào cơ thể kiến mà không giết chết chúng ngay lập tức. Sau khi đã "định cư" trong cơ thể con mồi, nấm bắt đầu phát triển và lây lan, dần thay đổi hành vi của kiến. Những con kiến bị nhiễm sẽ dần mất khả năng giao tiếp với đồng loại và bắt đầu lang thang một cách vô định.
Cuối cùng, nấm sẽ "điều khiển" hành vi của những con kiến nhiễm bệnh, khiến chúng leo lên cây và cắn chặt vào một chiếc lá bằng hàm của mình. Sau đó, nấm chuyển sang giai đoạn tiêu thụ nội tạng của con vật, bao gồm cả não bộ. Khi cơ thể kiến chết đi, nấm bắt đầu mọc ra từ đầu của nó, tạo ra thêm nhiều bào tử để lây nhiễm cho những con kiến khác, và chu kỳ kinh hoàng này cứ tiếp diễn.
Ngoài Ophiocordyceps unilateralis, các nhà nghiên cứu đã phát hiện nhiều loài khác thuộc chi Ophiocordyceps, và mỗi loài đều có những "nạn nhân" riêng. Ví dụ, Ophiocordyceps salganeicola là một loại nấm ký sinh chuyên tấn công gián, chỉ có mặt tại quần đảo Ryukyu của Nhật Bản. Điều này cho thấy rằng sự đa dạng sinh học trong tự nhiên không chỉ ở các loài động vật lớn mà còn ở các loài nấm ký sinh đặc trưng.
Một loài nấm khác đang thu hút sự chú ý trong những năm gần đây là Massospora cicadina, nấm ký sinh trên ve sầu định kỳ – những sinh vật sống dưới lòng đất từ 13 đến 17 năm trước khi xuất hiện ngắn ngủi để giao phối. Điều thú vị là loài nấm này giữ cho vật chủ luôn tràn đầy sức sống, khiến chúng vẫn bay nhảy ngay cả khi đầu và bụng đã bị nấm tiêu thụ và thay thế.
Thực tế, các mối quan hệ ký sinh này không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của hàng triệu năm tiến hóa. Mỗi loài nấm ký sinh đã phát triển một bộ công cụ sinh học độc đáo để xâm nhập và điều khiển vật chủ của mình. Để có thể lây nhiễm và kiểm soát một loài mới, ngay cả khi nó có quan hệ gần gũi với vật chủ hiện tại, nấm sẽ cần hàng triệu năm nữa để thích nghi.
Trong suốt sự nghiệp nghiên cứu nấm, Matt Kasson, phó giáo sư Mycology và Bệnh học thực vật tại Đại học West Virginia, đã thu thập và xử lý hàng trăm con ve sầu zombie cùng nhiều loài côn trùng khác như nhện và rết bị nhiễm nấm. Mặc dù đã tiếp xúc với nhiều loại nấm ký sinh đáng sợ, Matt Kasson vẫn chưa bao giờ mất kiểm soát hành vi. Tuy nhiên, không phải tất cả nấm đều vô hại với con người.
Một số loại nấm thực sự đe dọa sức khỏe của chúng ta. Chẳng hạn, Aspergillus fumigatus và Cryptococcus neoformans là hai loại nấm có khả năng tấn công phổi con người và gây ra triệu chứng giống như viêm phổi nặng. Đặc biệt, Cryptococcus neoformans có thể lan ra ngoài phổi, tấn công hệ thần kinh trung ương và gây ra các triệu chứng nghiêm trọng như cứng cổ, buồn nôn và nhạy cảm với ánh sáng.
Thêm vào đó, một thực tế khác là các bệnh nhiễm nấm xâm lấn đang gia tăng trên toàn cầu. Một số bệnh nấm phổ biến như nấm chân vận động viên hoặc giun đũa – một loại phát ban do nấm – cũng cần được chú ý, vì nấm thường phát triển mạnh trong các môi trường ẩm ướt và ấm áp.
Dù vậy, không phải tất cả các loại nấm đều đáng sợ. Chúng ta có thể dễ dàng bảo vệ mình trước nhiều loài nấm gây bệnh bằng cách tắm rửa sạch sẽ sau khi đổ mồ hôi hoặc tiếp xúc với môi trường bẩn, và không nên dùng chung dụng cụ thể thao hay khăn tắm với người khác.
Cuối cùng, việc bạn bị nhiễm nấm không đồng nghĩa với việc bạn sẽ trở thành zombie. Nếu bạn cảm thấy hứng thú và muốn khám phá thêm về những hiện tượng kỳ bí này, hãy thử trở thành một nhà khoa học và dành cả đời để tìm hiểu về những con kiến zombie hay các sinh vật bị nấm ký sinh khác – chúng có thể đang ẩn mình ngay trong khu phố của bạn.
