Buzz
“Cuộc đời này bạn đang sống và đã sống trước đó, bạn sẽ sống lại một lần nữa và vô số lần nữa. Không có gì thay đổi, mọi đau khổ và niềm vui, mọi suy tư và thở dài, mọi điều trong cuộc sống của bạn sẽ quay trở lại, theo một trình tự giống như trước. Cả con nhện kia và ánh trăng giữa rừng cây, cả khoảnh khắc này, cả bạn. Đồng hồ cát vĩnh cửu của cuộc sống sẽ được lật lại, bạn chỉ là một hạt cát bên trong nó.”
Trước khi bạn đọc tiếp, bạn cảm thấy lời nguyền này như thế nào? Bạn có cảm thấy nó 'ghê' không?
Để tôi kể cho bạn nghe. Đó là lời của một con quỷ trong tác phẩm “The Gay Science” (nguyên gốc: Die fröhliche Wissenschaft), mục #341, xuất bản năm 1882 của triết gia nổi tiếng người Đức Friedrich Nietzsche (1844-1900) liên quan tới tư tưởng về vòng luân hồi vĩnh cửu.
Tuy nhiên, Nietzsche không phải là người sáng tạo ra lý thuyết này. Từ thời Hy Lạp cổ đại, nó đã được thảo luận bởi các triết gia của trường phái Khắc kỷ (Stoicism). Vòng luân hồi vĩnh cửu (Eternal Return hoặc Eternal Recurrence) là một tư tưởng cho rằng thời gian có tính chu kỳ, là dòng chảy khép kín không có hồi kết và sẽ được lặp lại. Một sự kiện ở thời điểm này sẽ xảy ra y hệt ở thời điểm khác, kéo theo các hệ quả của nó cũng sẽ lặp lại giống nhau ở tất cả các thời điểm khác nhau. Nó trái ngược với khái niệm đa vũ trụ, khi có vô số viễn cảnh có thể xảy ra tùy thuộc vào sự lựa chọn của từng người.
1. Lời nguyền rơi vào vòng luân hồi vĩnh cửu
Ý tưởng của Nietzsche là bạn sẽ lặp đi lặp lại một cuộc đời này của bạn và không có gì thay đổi. Hay để hình dung dễ hiểu hơn, nếu cuộc đời bạn đang sống được thu vào một cuốn sách, thì các cuộc đời bạn sống ở vòng thời gian khác chính là tái bản của nó mà ngay cả chỉnh lý bổ sung cũng không có.
Nó giống như những bộ phim mà nhân vật chính bị mắc kẹt trong vòng lặp thời gian, tìm cách thay đổi kết cục mình như Theresa Gelbman trong Sinh Nhật Chết Chóc (Happy Death Day), hoặc Jess trong bộ phim kinh dị Tam giác quỷ (Triangle), cố gắng thoát khỏi vòng lặp thời gian chết chóc. Hay ngược lại, như Phil Connors trong phim Ngày Chuột chũi (Groundhog day) tìm mọi cách kết thúc cuộc đời vì quá chán nản với việc chỉ sống đi sống lại một ngày. Tuy nhiên, tất cả nhân vật này đều ý thức được họ rơi vào vòng lặp thời gian và đa phần chỉ là thời gian rất ngắn, tính bằng ngày. Mà với hai yếu tố này, bản chất của vòng thời gian luân hồi vĩnh cửu trở nên vừa gay gắt hơn lại vừa bị giảm nhẹ đi, vì đúng ra theo như lời nguyền của Nietzsche kia, thì bạn sẽ phải sống thật sự lại cuộc đời mình với cảm xúc, quyết định, lựa chọn, hậu quả y như cũ.
Nhưng có một bộ phim khác, 50 First Dates, có thể chạm vào ý tưởng vòng luân hồi vĩnh cửu Nietzsche đặt ra một cách gần gũi hơn. Chấn thương ở não do tai nạn khiến ngày nào đối với nhân vật Lucy cũng là ngày Chủ nhật 13/1 - ngày cô sẽ đến tiệm ăn sáng của Sue, hái một quả dứa, vẽ một bức tranh tường cho sinh nhật cha và cùng gia đình thổi nến, xem một bộ phim rồi đi ngủ và lặp lại y nguyên mọi thứ vào ngày hôm sau, chính xác cả cảm xúc và hành vi. Nhưng không phải chỉ có cô sống đi sống lại ngày đó, gia đình cô cũng tự nguyện mắc kẹt để bảo vệ cô, mỗi tối người cha và anh trai lại làm công tác dọn dẹp và sơn lại tường trắng, chuẩn bị cho ngày hôm sau mà họ đã quá quen thuộc từng diễn biến. Trên thực tế, chứng mất trí nhớ ngắn hạn có tồn tại trên đời.
Bàn đến đây, chắc sẽ có ai đó nảy ra câu hỏi: Ý nghĩa của điều này là gì nếu ta chẳng nhớ hay ý thức bản thân ta đã sống như thế hằng bao nhiêu lần? Hoặc thậm chí có bạn sẽ lập luận rằng, đó chẳng phải là mình, mà là những bản thể khác chẳng liên quan gì tới mình trong cuộc sống này, hay nói chung là độc lập. Tôi cũng là một trong số nghĩ vậy. Thực ra, vấn đề Nietzsche đặt ra về vòng luân hồi vĩnh cửu không phải để ta đi vào tranh luận bản chất và nguyên lý của vòng lặp thời gian, mà có thể nói, sẽ là một cuộc tranh luận không hồi kết và dù viết thêm bài viết khác thì cũng có khi chẳng rút ra được kết luận.
Có thể vào một thời điểm nào đó, bạn sẽ nhận ra ý nghĩa của vòng luân hồi vĩnh cửu mà Nietzsche đề cập không phải ở việc nó vô lý hay hợp lý. Quan trọng là nó cho phép bạn lắng nghe tiếng lòng thực sự bên trong để kiểm tra xem bạn đang sống ra sao. Nietzsche sử dụng ý tưởng vòng luân hồi vĩnh cửu không phải để làm cho chúng ta cảm thấy hoảng sợ, mà làm nguồn cảm hứng, mở cánh cửa để dẫn dắt chúng ta vào khía cạnh tư tưởng của nó.
“Hãy tưởng tượng, một ngày hoặc một đêm nào đó, một con quỷ đã đến và đưa bạn đến nơi cô độc nhất của sự cô đơn, và trù ếm bạn: “Cuộc đời này bạn đang sống và đã sống trước đó, bạn sẽ sống thêm một lần nữa và vô số lần nữa. Không có gì thay đổi, mọi nỗi đau buồn và mọi niềm vui, mọi suy tư và mọi hơi thở dài và vô số những điều lớn nhỏ trong cuộc sống của bạn sẽ quay lại với bạn, theo một trình tự y như cũ.”
Sau đó, Nietzsche đặt ra câu hỏi:
“Bạn có thể tức giận, chửi bới con quỷ đã nguyền rủa như vậy. Hoặc bạn có thể trải qua một cảm giác xúc động khi trả lời con quỷ rằng, đó là một điều tuyệt vời nhất mà bạn từng nghe.”
Một người có thể đối mặt với “lời nguyền tái hiện cuộc sống của họ” của con quỷ với sự tuyệt vọng hoặc, ngược lại, mong muốn “sống lại cuộc đời của họ nhiều lần hơn” là điều mà họ luôn ao ước.
Đừng vội vàng phủ nhận rằng đó không phải là bạn, bạn không quan tâm đến cuộc sống của một phiên bản khác của mình. Tạm thời, hãy bỏ qua điều đó và chỉ tập trung vào câu hỏi mà Nietzsche đã đặt ra:
Bạn cảm thấy thế nào nếu bạn phải lặp lại cuộc đời này của mình vô số lần?
- Muốn hay không? Sẵn sàng hay không? Sợ hay không sợ?
Câu hỏi mà Nietzsche đã đặt ra ở trên có lẽ sẽ phụ thuộc nhiều vào tâm trạng của chúng ta khi chúng ta đọc nó. Giống như một giáo viên từng nói trong giờ học của tôi, sáng nắng chiều mưa trưa hâm hẩm sốt, tâm trạng con người khó mà ổn định. Với cùng một câu nói, nói với người ta vào buổi sáng có thể là một lời khen ngợi, nhưng nếu nói vào buổi chiều có thể người ta hiểu là mỉa mai.
2. Chúng ta đối diện với quá khứ đau khổ không thể thay đổi như thế nào trong vòng luân hồi vĩnh cửu?
Không ai muốn sống trong đau khổ, hoặc phải trải qua bất hạnh, không ai muốn tổn thương. Nhưng việc tránh khỏi nó là điều không thể, hầu hết đều hiểu. Nói về tương lai, đối mặt với những rủi ro cảm xúc tiêu cực, buồn bã, bị tổn thương, đau đớn sẽ xảy ra sẽ khó hơn khi chúng là một thứ khó đoán định. Nhưng, mọi thứ nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta hơn khi chúng thuộc về quá khứ. Quá khứ của bạn, từ ngày hôm qua, hoặc giây phút lúc nãy, có thể là bất kỳ thứ gì, đáng xấu hổ, đáng quên, khổ cực, tổn thương, đen đủi... Vậy nếu chúng ta sẽ sống đi sống lại trong quá khứ đó, điều đó gợi lên điều gì?
Thông điệp thứ nhất, việc quá khứ liên tục lặp lại và bạn không thể thay đổi trong vòng lặp thời gian, sẽ nhắc bạn rằng: cuối cùng thì quá khứ không thể thay đổi. Nhà tâm lý học Carl Jung đã nói: “Chúng ta không thể thay đổi điều gì trừ khi chúng ta chấp nhận nó.”
Làm thế nào để không chỉ muốn nhìn lại mà còn sẵn lòng chấp nhận quá khứ? Bởi việc phải chịu đựng liên tục một nỗi ám ảnh là điều không dễ dàng. Lời giải có thể nằm ở việc lặp lại quá khứ. Trong một số trường hợp, nếu bạn buộc phải lặp lại một điều mình không muốn, cuối cùng bạn sẽ quen, phải chấp nhận. Hãy tưởng tượng, bạn xem một bộ phim đến mức đã nằm lòng, hãy nghĩ xem thứ gì thay đổi so với lần đầu bạn xem phim đó: cảm xúc hay nhận thức về bộ phim, hay cả hai? Có thể lần đầu, ta thấy phim mang lại rất nhiều cảm xúc, nhưng ta chưa hiểu hết từng ý nghĩa chi tiết. Đến lần thứ mười, cảm giác không còn mạnh mẽ nhưng có thể ta đã hiểu thêm về các ẩn dụ.
Câu trả lời của Nietzsche gợi ý cho chúng ta học cách ý thức và chú ý đến từng cảm xúc, tình trạng của chúng ta, chạm gần hơn tới amor fati - yêu lấy vận mệnh của chính mình. Đến lúc đó, bạn sẽ trân trọng mọi trải nghiệm, kể cả chuyện xấu và tốt. Vì suy cho cùng, từng viên gạch trong quá khứ mới xây nên con người bạn hiện tại.
3. Làm thế nào để cuộc đời trở nên đáng trải qua nhiều lần nữa? Ý tưởng về vòng luân hồi vĩnh cửu đặt ra câu hỏi 'Bạn có muốn sống lại như vậy không?'. Câu hỏi này gợi mở về trách nhiệm của từng hành động, không phụ thuộc vào tuổi tác. Bạn bị bó buộc vào lựa chọn và hứng chịu hậu quả. Vì bạn sẽ sống lại với những suy nghĩ, lựa chọn, niềm tiếc nuối và hạnh phúc như vậy.
Vòng luân hồi vĩnh cửu giúp ta thay đổi thái độ và xây dựng cuộc sống còn lại để nó trở nên đáng sống. Ý tưởng cuộc đời này lặp lại khiến chúng ta sống có trách nhiệm, chọn lựa có đúng không, hạnh phúc hay không. Thậm chí nếu bạn thấy 70% cuộc đời đã lãng phí, thì tầm quan trọng của những lựa chọn tiếp theo sẽ trở nên rõ ràng hơn.
Vòng luân hồi vĩnh cửu giúp ta xây dựng cuộc sống để trải qua nhiều lần. Cuộc đời lặp lại khiến chúng ta sống có trách nhiệm, chọn lựa có đúng không, hạnh phúc hay không. Thậm chí nếu bạn thấy 70% cuộc đời đã lãng phí, thì tầm quan trọng của những lựa chọn tiếp theo sẽ trở nên rõ ràng hơn.
Tuy nhiên khi nó trở thành câu hỏi 'Có thể đây là quyết định sai lầm, và có thể ta sẽ hối hận nhiều lần nữa?', nó đã trở thành nỗi sợ thất bại, đi ngược lại với ý tưởng của Nietzsche. Bản chất của câu hỏi từ vòng luân hồi vĩnh cửu là:
'Bạn sẽ thế nào khi đối mặt với con quỷ nguyền rủa, sống lại cuộc đời này của bạn? Bạn sẽ sống như thế nào để muốn sống lại khoảnh khắc đó hàng trăm nghìn lần nữa, dù có nỗi đau, vất vả?'
Nietzsche cho rằng sẽ có hai nhóm người: những người vui mừng dù sống cuộc đời họ lặp lại bao nhiêu lần, và những người không sống cuộc đời mình mong muốn và sẽ hối tiếc vĩnh viễn.
4. Kết luận
Lời nguyền vòng luân hồi vĩnh cửu có thể là độc dược với những người chán nản với cuộc sống, nhưng các câu hỏi từ Nietzsche có thể trở thành 'liều thuốc' cho mỗi người trong những lúc khó khăn. Liệu tôi sẽ sống như thế nào nếu cuộc đời này của tôi lặp lại vô vàn lần nữa?
