'Louise Glück' - nữ thi sĩ của những đau khổ

Khi được trao Giải Nobel Văn học năm 2021, Viện Hàn lâm Thụy Điển nhận xét về bà rằng có 'một giọng thơ độc đáo, mang vẻ đẹp nghiêm túc làm cho những khổ đau cá nhân trở nên phổ cập'. Bằng ngôn từ thơ ca, bà mô tả những trải nghiệm cá nhân liên quan đến lịch sử, thiên nhiên và cuộc sống hiện đại.

Mặc dù không phải là một cái tên quen thuộc trên toàn thế giới, nhưng đối với cộng đồng nói tiếng Anh và độc giả Mỹ, Louise Glück là một trong những nữ thi sĩ đáng chú ý hiện nay. Fiona Sampson - một nhà thơ người Anh - chia sẻ trên The Guardian rằng bà đã cảm động khi nghe tin Louise Glück giành giải. Sampson đã theo dõi và nghiên cứu về thơ của Glück suốt hơn 20 năm, chứng kiến sự thay đổi trong phong cách sáng tạo của bà, từ những tác phẩm xoay quanh cuộc sống cá nhân đến những bài thơ sâu sắc, đậm chất triết học.

Theo đánh giá của Viện Hàn lâm, bà nhanh chóng được đánh giá cao là một trong những nhà thi sĩ nổi bật trong văn học đương đại của Mỹ ngay từ khi xuất bản tập thơ đầu tiên Firstborn (1968) - một tập thơ về tuổi thơ và gia đình.

Nhà trên đầm lầy - tập thơ thứ hai, xuất hiện năm 1975, là câu trả lời của bà đối với giới nghiên cứu Mỹ, khi họ từng hoài nghi: 'Chúng ta có thể mong đợi điều gì từ Louise Glück trong tương lai'. Tác phẩm có chủ đề tương tự như Firstborn nhưng thu hút bởi lối diễn đạt ẩn dụ tinh tế. Lần này, sự cô đơn đồng hành cùng Louise Glück trong hàng nghìn từ. Trong bài Gretel in Darkness, bà viết: 'Nhiều đêm em quay sang để anh ôm lấy em/ nhưng anh đâu còn ở đây nữa'. Louise Glück thường nhắc đến giấc mơ, qua đó vẽ lên cảm giác cô độc, mông lung. Bài Brennende Liebe có câu: 'Đêm qua/ Tôi mơ thấy anh không trở về'.

Những đau khổ của con người là chủ đề chính trong tác phẩm của Louise Glück, bắt nguồn từ cuộc đời đầy biến cố của bà. Glück đã trải qua vấn đề ăn uống kể từ khi còn học phổ thông, cô đã trải qua hai lần ly hôn và mất hết mọi thứ trong một vụ hỏa hoạn.

Từ những trải nghiệm cá nhân, nhà thơ nhìn nhận trực tiếp về nỗi đau, diễn đạt nó một cách 'thẳng thắn, không mờ nhạt', theo Anders Olsson - Chủ tịch Ủy ban Nobel. Bà viết về nỗi tuyệt vọng trong bài Hoa Iris hoang dại (trong tuyển tập Hoàng hôn dại, 1992 - từng giành giải Pulitzer):

'Anh có biết tôi đã là ai, tôi đã sống như thế nào không? Anh biết
nỗi tuyệt vọng là gì; thì
mùa đông nên có ý nghĩa với anh'
(Do you know what I was, how I lived? You know
what despair is; then
winter should have meaning for you)

Tuyệt vọng không phải là điểm kết thúc mà là điểm xuất phát của hy vọng, sự sống lại. Ý tưởng này được bà diễn đạt trong một đoạn khác:

'Tôi không ngờ mình sẽ sống sót,
đất đè lên tôi. Tôi không ngờ
mình sẽ tỉnh lại, để cảm nhận
trong đất ẩm thân thể tôi
có thể đáp ứng lại, nhớ lại
sau bao lâu cách biệt cách mở lại
dưới ánh sáng lạnh
của mùa xuân sớm nhất...'

'Tôi đã không mong sống sót
Khi đất lèn chặt lên tôi
Không mong thêm lần tỉnh dậy
Nghe đất ẩm quấn quanh người
Thế rồi khi mùa xuân đến
Trong tia sáng lạnh đầu tiên
Thấy mình cựa lật hồi sinh
Sau thời gian đằng đẵng'

Bà nói rằng nhiều tác giả ở tuổi trung niên sợ hãi khi viết về cái chết nhưng bà tìm thấy niềm vui kỳ diệu khi suy nghĩ về nó. Cái chết của người cha đã trở thành động lực cho Glück để sáng tác tập thơ Ararat (1990). Nhà phê bình Dwight Garner gọi tác phẩm này là 'cuốn sách tàn nhẫn và đau khổ nhất của thơ Mỹ được xuất bản trong 25 năm qua'. Trong tác phẩm này, nỗi đau của việc mất bố mẹ sớm, sự cạnh tranh giữa các chị em gái của bà, và mâu thuẫn với con cái được bà diễn đạt một cách thông minh, nhận được sự đồng cảm từ độc giả.

Sự kiện khủng bố ngày 11/9/2001 đã thúc đẩy bà sáng tác tập thơ October. Trong đó, bà sử dụng thần thoại Hy Lạp để nói về những vết thương. Nhà văn Harper Lee nhận xét rằng cuốn sách này làm tan đi những ý niệm lãng mạn về mùa thu nhưng khiến độc giả phải rơi nước mắt khi nhìn thẳng vào nỗi đau của thế giới. Hình ảnh một người con chôn cất cha trong mùa thu, những gốc bí ngô héo úa gợi nhớ về sự suy tàn. Tuy nhiên, cuối cùng, bà vẫn kích động hy vọng về những điều tốt lành: 'Anh sẽ không được tha thứ, và những gì anh yêu sẽ không được tha thứ'.

Thần thoại Hy Lạp là nguồn cảm hứng chính trong thơ ca của Louise Glück. Bà không tôn vinh các vị thần quyền lực như Zeus hay Poseidon mà tập trung vào bi kịch của những anh hùng hoặc những người phụ nữ trong các câu chuyện cổ tích. Thắng lợi của Achilles (1985) có một nhịp điệu thơ chậm rãi, với những caesura ngẫu hứng. Bà chọn Achilles - một trong những chiến binh vĩ đại nhất của Hy Lạp - để biểu hiện về điểm yếu của con người. Achilles có một cơ thể bất tử, ngoại trừ phần gót chân. Anh chàng kết thúc cuộc đời trong trận chiến ở Troy bởi một vị thần đã nhận ra điểm yếu của anh.

'Trong lều của mình, Achilles
đau đớn từ tận đáy lòng
và các vị thần đã thấy
anh là một người đã chết, một nạn nhân'

(Trong lều, Achilles
đau đớn đến tận tâm hồn
và các vị thần đã thấy
anh là một người đã chết, một nạn nhân)

Chủ đề về nữ quyền thường xuất hiện trong các tác phẩm của Louise Glück, đặc biệt là trong bài thơ Mock Orange. Bà tuyên bố không thích quan hệ tình dục, so sánh hành động sex với hoa mock orange - một loại hoa dại có hương thơm nhẹ nhàng, ra quả giống như cam nhưng không ăn được. Với nhà thơ, quan hệ tình dục không giải quyết được vấn đề gì mà chỉ tạo ra ảo tưởng về sự gắn kết, tương tự như mùi hương hững hờ của loài cam giả.

Thể hiện qua các câu chuyện thần thoại, bà cũng thể hiện quan điểm bênh vực phụ nữ. Bà kể về bi kịch của nữ hoàng Dido - người bị anh hùng Aeneas phản bội, Persephone - con gái của thần Zeus và nữ thần nông nghiệp Demeter bị thần địa ngục Hades bắt cóc làm vợ, hoặc Eurydice - vợ của nhạc công Orpheus, người đã cố gắng đưa cô trở lại từ địa ngục nhưng không thành. Những người bị trừng phạt, ruồng bỏ hoặc phản bội trở thành nguồn cảm hứng không ngừng trong tác phẩm, biểu đạt tiếng nói bênh vực phụ nữ và tượng trưng cho nỗi đau.

Năm 2015, Louise Glück được cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama trao Huân chương quốc gia về nghệ thuật và nhân văn. Bà cũng đã giành giải Pulitzer và giải Sách Quốc gia Mỹ. Trong quan điểm về sáng tạo, nhà thơ đã chia sẻ trên Washingtonsquarereview: 'Có một điều tôi muốn nói với các tác giả, đó là đừng lặp lại chính mình'.

Theo VnEpress