Buzz
Mạch gỗ (hay còn gọi là xylem) là một hệ thống mạch vận chuyển nước và ion khoáng trong cây cối. Nó hoạt động như một hệ thống dẫn chất lỏng từ rễ lên trên thân và lá của cây, tương tự như hệ tuần hoàn trong cơ thể động vật.
Trong tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ khác, mạch gỗ được gọi là xylem (phát âm tiếng Anh: /ˈzaɪləm/, tiếng Việt: xy-lem). Từ 'xylem' xuất phát từ từ Hy Lạp cổ ξυλον (xylon), có nghĩa là 'gỗ'. Mạch gỗ là mô dẫn quan trọng ở hầu hết các cây thân gỗ, chiếm khoảng 20-30% thể tích của thân cây.
Đặc điểm
Mạch gỗ là một hệ thống gồm các tế bào đã chết và được hóa gỗ. Chúng bao gồm hai loại chính: quản bào và mạch ống. Những tế bào giống nhau kết nối với nhau để tạo thành các ống dẫn hình trụ, kéo dài từ rễ lên đến thân và lá của cây. Các tế bào nối với nhau theo kiểu 'đuôi' của tế bào này gắn liền với 'đầu' của tế bào kia, tạo thành các ống, và các ống kề nhau kết nối qua các lỗ bên. Cấu trúc này đảm bảo rằng nếu một tế bào bị tắc, dòng dịch trong mạch gỗ vẫn có thể di chuyển qua các lỗ bên và ngược lại.
Phân bố
Khi quan sát cấu tạo thô trên mặt cắt ngang của thân cây, lỗ mạch thường có các kiểu phân bố sau:
- Xếp vòng: Trong gỗ sớm, lỗ mạch có đường kính lớn hơn và xếp theo vòng, trong gỗ muộn, lỗ mạch nhỏ hơn và phân tán. Dựa vào sự phân bố này, có thể dễ dàng phân biệt gỗ sớm và gỗ muộn.
- Xếp phân tán: Trong cả gỗ sớm và gỗ muộn, lỗ mạch có đường kính gần như bằng nhau và phân tán rải rác. Chỉ có một cấp đường kính, do đó việc phân biệt gỗ sớm và gỗ muộn gặp khó khăn.
- Xếp trung gian: Trong gỗ sớm, lỗ mạch có đường kính lớn hơn và có xu hướng xếp vòng, giảm dần từ gỗ sớm đến gỗ muộn. Trong gỗ muộn, lỗ mạch phân tán rải rác. Việc phân biệt rõ ràng giữa gỗ sớm và gỗ muộn khá khó khăn.
Tụ hợp
Các kiểu tụ hợp của lỗ mạch:
- Đơn lẻ: Các lỗ mạch đứng riêng biệt, không kết nối với nhau.
- Kép: Các lỗ mạch đứng cạnh nhau, chia sẻ vách ngăn, thường bị nén thành hàng thẳng đứng.
- Nhóm: Các lỗ mạch đứng gần nhau nhưng không tạo thành hàng thẳng đứng.
- Dây: Các lỗ mạch đơn lẻ, kép hoặc nhóm gần nhau tạo thành các hàng đứt đoạn; các hàng này có thể theo hướng tia gỗ (dây xuyên tâm) hoặc theo hướng vòng nắm (dây tiếp tuyến).
Ý nghĩa
Mạch gỗ là yếu tố chính để phân biệt các loại gỗ. Nó không chỉ vận chuyển nước, muối khoáng và chất hữu cơ mà còn ảnh hưởng đến độ xốp và kết cấu của gỗ. Số lượng và kích thước của mạch gỗ quyết định đặc điểm bề mặt của gỗ (nhiều và lớn lỗ mạch thường khiến thớ gỗ thô ráp).
- Thể bít
- Lỗ thông ngang
- Lỗ xuyên mạch
- Sách giáo trình Khoa học gỗ - Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
