Buzz
Hai di tích quốc gia đặc biệt Mái đá làng Vành (xã Yên Phú) và Hang xóm Trại (xã Tân Lập), huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình, là những đại diện tiêu biểu cho các di sản khảo cổ, mang giá trị lịch sử và văn hóa suốt hàng nghìn năm của nền văn hóa xứ Mường Hòa Bình.
Khu di tích khảo cổ Mái đá làng Vành nằm dưới chân dãy núi Khụ Vành, xóm Khụ Vành, xã Yên Phú. Di tích này được nhà khảo cổ học người Pháp M.Colani phát hiện và khai quật từ năm 1929.
Khu Mái đá làng Vành là một mái đá rộng lớn, thoáng đãng với nền có nhiều vỏ ốc, sâu vào trong là một hang dài 18m và thấp dần theo chiều vào lòng núi.
Mái đá làng Vành
Theo công bố của nhà khảo cổ người Pháp năm 1930, di tích Mái đá làng Vành thuộc nền văn hóa Hòa Bình, với niên đại từ 17.000 đến 8.000 năm trước.
Bà M.Colani đã phân loại Mái đá làng Vành vào giai đoạn trung gian của văn hóa Hòa Bình, coi đây là di tích khảo cổ học thời kỳ đá, thuộc loại di tích cư trú và mộ táng trong mái đá ở vùng đá vôi.
Quá trình khai quật đã phát hiện 972 hiện vật, cùng với một lớp văn hóa dày gần 4m, mỗi lớp là những dấu tích còn lại từ bữa ăn của cư dân Hòa Bình cổ.
Tại di chỉ Mái đá làng Vành, các loại di vật đá được phát hiện gồm công cụ ghè đẽo như rìu hình tam giác, rìu ngắn, rìu mài lưỡi, chày, bàn nghiền, cùng với di vật từ xương, sừng, nhuyễn thể và gốm.
Di tích còn chứa các mảnh hộp sọ, vết than tro, và những viên đá bị nung, cho thấy nơi đây từng có bếp sinh hoạt và mộ táng.
Số lượng công cụ mài được phát hiện rất phong phú, gồm: 54 công cụ mài lưỡi, 4 đục, 5 rìu mài toàn thân, 2 bàn mài, 5 viên đá khoét lỗ và 3 vòng đá.
Di tích Mái đá làng Vành vẫn bảo tồn nguyên vẹn một phần tầng văn hóa gốc, với nhiều lớp trầm tích kỷ đệ tứ còn lại trên vách mái đá.
Di tích này là một ví dụ tiêu biểu trong số các di tích của văn hóa Hòa Bình được các nhà khảo cổ học nghiên cứu tại tỉnh Hòa Bình.
Chính quyền xã Yên Phú đã lập kế hoạch phát triển du lịch lễ hội kết hợp với giá trị lịch sử của di tích, cùng với các giá trị văn hóa và đời sống của người dân vùng Mường cổ.
Khi công trình hồ Cánh Tạng đi vào hoạt động, nó sẽ tạo thành một chuỗi điểm tham quan du lịch, góp phần phát triển kinh tế và xã hội.
Bà Bùi Thị Hiền, cư dân xã Yên Phú, cho biết rằng trong lễ hội, người dân và du khách thường đến Mái đá để thắp hương, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an.
Hang xóm Trại
Hang xóm Trại ở xã Tân Lập được coi là “ngôi nhà” cổ xưa của nhiều thế hệ người Mường.
Hang xóm Trại nằm cách mặt thung lũng 15m, với cửa và đáy hang rộng hình vòng cung, bên trong sáng sủa và thông thoáng, thềm hang còn nguyên vẹn và dốc nhẹ.
Tiến sĩ Nguyễn Việt, giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, đã phát hiện và khai quật Hang xóm Trại nhiều lần, tìm thấy nhiều vết tích của nền văn hóa Hòa Bình cổ đại nhất ở lưu vực sông Hồng. Đây cũng là nơi cư trú và là “xưởng” chế tác công cụ của cư dân Hòa Bình xưa.
Hang xóm Trại được phát hiện vào năm 1975, với hàng nghìn hiện vật nằm trong lớp văn hóa dày 4m, bao gồm vỏ ốc suối, công cụ, mảnh gốm thô, lúa, và gạo cháy…
Những hiện vật này là bằng chứng rõ rệt nhất về nền nông nghiệp trồng lúa nước sơ khai của nền văn hóa Hòa Bình.
Các nhà khảo cổ cũng phát hiện những dấu vết mòn trên các phiến đá ở ngách đi cổ, có niên đại khoảng 21.000 năm, là hệ thống dấu mòn cổ xưa nhất được phát hiện lần đầu tiên tại Đông Nam Á.
Tại di tích Hang đá xóm Trại, ngoài các hiện vật đá, xương, sừng, và gốm, còn thu thập được nhiều tàn tích từ vỏ nhuyễn thể và thực vật.
Đặc biệt, đã tìm thấy xương người có niên đại 17.000 năm. Di tích của người Mường cổ xưa để lại một chiếc bếp được xếp từ ba hòn đá lớn, cùng các mảnh vỏ trấu, hạt thóc và một số hạt gạo cháy nằm ở độ sâu khoảng 80cm.
Đến nay, di tích văn hóa Hòa Bình này sở hữu bộ sưu tập công cụ đá và công cụ xương phong phú nhất, với kỹ thuật chế tác công cụ đá tinh xảo. Sự xuất hiện của nhiều công cụ có kích thước lớn đã làm phong phú thêm kho tàng văn hóa Hòa Bình.
Di tích Hang xóm Trại được chính quyền và người dân xã Tân Lập cắt cử người để bảo vệ và gìn giữ nguyên trạng.
