Mèo cưng của bạn trong nhà có vẻ rất hiền lành, nhưng khi ra ngoài, chúng có thể gây ra rất nhiều vấn đề cho hệ sinh thái

Những chú mèo nhà đi lang thang đang gây ra cái chết cho 110 tỷ động vật mỗi năm, chúng ăn thịt hơn 2.000 loài, trong đó có 347 loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Không để vẻ ngoài đáng yêu và âm thanh ngọt ngào của mèo lừa bạn. Chúng thường trải qua thời gian nằm trong nhà của con người, nhưng khi ra ngoài, chúng có thể trở thành kẻ sát nhân tàn bạo.

Một nghiên cứu ở Australia đã ghi lại hành vi của mèo khi ra đường. Kết quả cho thấy, mỗi 2 ngày một con mèo sẽ giết và ăn thịt một sinh vật khác, từ chim, thằn lằn, nhện đến thỏ và rùa biển.

Trung bình, mỗi con mèo nhà có thể giết chết 186 động vật khác mỗi năm. Với số lượng mèo nhà và hoang ở cả thế giới, chúng đang gây ra cái chết cho hàng tỷ cá thể bò sát, chim và động vật không xương sống.

Và điều này chỉ tính riêng cho Australia.

Ở Mỹ, nghiên cứu trên tạp chí Nature Communications ước tính có khoảng 22 tỷ động vật mỗi năm bị mèo giết chết. Con số này còn lớn hơn nhiều ở Trung Quốc, nơi mèo nhà đô thị mỗi năm giết chết hơn 30 tỷ động vật.

Nếu tính toán số lượng động vật bị mèo giết trung bình và nhân với ít nhất 600 triệu con mèo trên Trái Đất, Felis catus thực sự là một đại ác nhân đối với hệ sinh thái. Hằng năm, chúng giết hơn 110 tỷ động vật khác nhau.

Đáng chú ý là danh sách những loài động vật này rất dài, với hơn 2.000 loài, được thống kê đầy đủ và công bố trong một nghiên cứu trên tạp chí Nature Communications. Trong số đó, có 347 loài cần được bảo tồn và 11 loài đã tuyệt chủng.

So với mèo, con người không ăn thịt nhiều như vậy. Thực đơn của chúng ta chỉ bao gồm 200 loài động vật, với tổng số lượng 83 tỷ cá thể bị giết mỗi năm (trong đó có 72 tỷ con gà công nghiệp).

Vì vậy, so với mèo, thực đơn của chúng ta thật sự nhàm chán. Tuy nhiên, nhiều người nuôi mèo vẫn nghĩ rằng:

Hỏi những người nuôi mèo, họ thường sẽ nói như vậy. Có người thậm chí còn lo lắng về sự tồn tại của loài Felis catus, vì nếu tiếp tục cưng chiều mèo nhà như vậy, thức ăn công nghiệp sẽ khiến chúng trở nên mập mạp, ẻo lả và mất bản năng săn mồi vốn có.

Tuy nhiên, họ đã sai.

Trong khi những con mèo vào ban ngày thường chỉ nằm ườn trong nhà của con người, một nghiên cứu tại Australia phát hiện rằng gần 40% trong số chúng sẽ lẻn ra ngoài mỗi đêm mà chủ nhân không hay biết.

Khi ra ngoài, những con mèo này sẽ săn mồi và tấn công bất kỳ loài nào chúng có thể, từ bò sát, chim, động vật lưỡng cư như ếch, rắn cho đến động vật có vú như chuột và sóc... Chỉ có 15% những con này mang mồi về nhà, còn lại 85% sẽ giấu thức ăn ăn trộm ở đâu đó.

Vì điều này, nhiều người nuôi mèo cho rằng mèo nhà của họ rất ngoan. Chúng hài lòng với thức ăn mà không cần đi săn mồi ngoài tự nhiên nữa. Nếu nhà khoa học nói mèo đang gây tổn hại và tàn phá môi trường tự nhiên, người nuôi mèo sẽ chỉ nghĩ đó là mèo hoang, không phải là mèo nhà của họ.

Thực tế là khi phải tìm kiếm thức ăn trong tự nhiên, một con mèo hoang cần ăn ít nhất 2 bữa mỗi ngày. Vì vậy, chúng giết gần 750 con chim, bò sát và động vật có vú mỗi năm, theo nghiên cứu của các nhà khoa học Australia.

Con số này gấp 4 lần số lượng động vật bị giết bởi mèo nhà.

Tuy nhiên, nhà khoa học cho biết nếu mèo hoang chỉ sống ở những khu vực xa xôi, với mật độ chỉ 3-4 con trên mỗi dặm vuông, trong cùng bán kính, họ có thể tìm thấy từ 40-70 con mèo nhà đang săn mồi dưới ánh đèn đêm thành thị.

Vì vậy, mặc dù mỗi con mèo nhà giết ít động vật hơn mèo hoang, mật độ lớn của chúng trong thành phố làm cho tổng số nạn nhân của chúng lớn hơn. Trên mỗi km vuông, mèo nhà giết từ 30-50 lần nhiều động vật hơn mèo hoang.

Việc mèo nhà săn mồi trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với hệ sinh thái. Ví dụ, ở Australia, mỗi 4 hộ gia đình thì có 1 hộ nuôi mèo, và mỗi 2 hộ nuôi mèo thì có 1 hộ có từ 2 con mèo trở lên.

Thống kê từ 66 nghiên cứu chỉ ra rằng trên mỗi 1 km vuông khu vực có người nuôi mèo, hàng năm có từ 4.000-8.000 động vật bị chúng giết để ăn thịt. Hậu quả là ở Australia, hiếm khi thấy động vật hoang dã nhỏ xuất hiện xung quanh thị trấn hoặc thành phố.

Nhiều loài động vật bản địa ở lục địa này không có tỷ lệ sinh sản cao đã tuyệt chủng vì mèo. Ví dụ, loài cá đuôi chuông đang bị đe dọa nghiêm trọng đã biến mất ở các khu vực ngoại ô của cả 5 thành phố Mandurah, Bunbury, Busselton và Albany.

Ở phía đông nam New South Wales, lũ mèo đã làm tuyệt chủng một quần thể sóc bay, một quần thể khác ở ngoại ô Perth và một quần thể thằn lằn ở Canberra. Những con chồn túi bây giờ cũng không thể đến gần thành thị Australia được nữa.

Thống kê của các nhà khoa học Australia cho thấy trong số 186 động vật bị mèo nhà giết chết mỗi năm, có 110 động vật bản địa, trong đó có 40 loài bò sát, 38 loài chim và 32 động vật có vú.

Australia không phải là quốc gia duy nhất phải đối mặt với mối đe dọa sinh thái từ mèo nhà. Một nghiên cứu năm 2021 tại Trung Quốc cho thấy hơn 65 triệu con mèo thành thị ở nước này cũng đang tàn sát gần 5 tỷ động vật không xương sống mỗi năm.

Mèo thành thị ở Trung Quốc gây cái chết cho hơn 3,5 tỷ con cá, 3,8 tỷ động vật lưỡng cư, 4,3 tỷ con bò sát, 5,5 tỷ con chim và gần 10 tỷ con động vật có vú mỗi năm.

Ở Mỹ, ước tính có khoảng 60 triệu con mèo nhà và 80 triệu con mèo hoang dã. Khoảng 70% người nuôi mèo thả rông chúng, tạo điều kiện cho hơn 100 triệu con mèo sẵn sàng đi săn mọi lúc.

Kết quả là mèo đang giết chết 3,7 tỷ con chim mỗi năm ở Mỹ, cộng thêm 15 tỷ động vật có vú khác. Trung bình, mỗi năm có khoảng 22 tỷ động vật các loại nằm trong thực đơn của mèo ở Mỹ.

Để hiểu sâu sắc nhất về tác động của mèo lên hệ sinh thái trên Trái Đất, Christopher Lepczyk, một nhà sinh thái học tại Đại học Auburn, đã dành hơn 20 năm nghiên cứu những gì mèo ăn trên toàn cầu.

Mục tiêu của Lepczyk là xây dựng một cơ sở dữ liệu tương tự như 'thực đơn của loài mèo', giúp các nhà khoa học biết chúng ăn gì, ở đâu, và làm thế nào để bảo tồn các loài bị đe dọa.

'Nghiên cứu của tôi không phải là khoa học tên lửa, nhưng tôi cho rằng nó là cần thiết', Lepczyk nói.

Xuất bản trên tạp chí Nature Communications, nghiên cứu của Lepczyk đã phân tích hàng trăm nghiên cứu, luận án tiến sĩ, báo cáo chính phủ và khảo sát người nuôi mèo trên toàn cầu.

Trong quá trình này, họ đã phân tích phân mèo, chất nôn, và các thi thể động vật mèo mang về nhà để xác định chính xác những loài mà chúng săn săm. Kết quả cho thấy mèo săn 981 loài chim, 463 loài bò sát, 431 loài động vật có vú, 119 loài côn trùng, 57 loài lưỡng cư và 33 loài khác như nhện và cua.

Hầu hết các loài mà mèo săn đều có khối lượng dưới 5 kg, tương đương hoặc nhỏ hơn mèo. Tuy nhiên, đôi khi, các nhà khoa học cũng phát hiện DNA của loài động vật lớn hơn trong dạ dày của chúng.

Bằng chứng từ camera đeo trên cổ mèo cũng xác nhận chúng có thể hạ gục thậm chí cả những con thỏ lớn hơn mình. Trong một số trường hợp, DNA của bò và cả con người đã được tìm thấy, gợi ý rằng lũ mèo có thể còn ăn thậm chí cả xác thối.

Điều đáng chú ý là trong số 2.084 loài động vật mà mèo đã xác định là thức ăn, Lepczyk tìm thấy 347 loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng. Ông xác định rằng có 11 loài mà mèo đã từng săn mồi nhưng bây giờ đã biến mất hoàn toàn khỏi Trái Đất.

Và tất cả những con số này dường như vẫn sẽ tiếp tục tăng lên.

'Chúng tôi đã có một cái nhìn thoáng qua về thực đơn của những con mèo, về những gì chúng đang ăn. Nhưng thực đơn ấy vẫn chưa hoàn chỉnh và số lượng nó cũng đang gia tăng thay vì giảm đi', Lepczyk nói.

Trước đó, một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Georgetown cho thấy rằng mèo đã trực tiếp hoặc gián tiếp góp phần vào sự tuyệt chủng của 63 loài động vật có xương sống. Về mặt sinh học bảo tồn, giáo sư Peter Marra, một trong các tác giả của nghiên cứu, nhấn mạnh điều này là một vấn đề đáng lo ngại.

'Mỗi loài trong chúng ta là một sợi chỉ mỏng trên thảm cỏ của Trái Đất. Mỗi khi mất mát một loài hoặc một quần thể bị ảnh hưởng, sự toàn vẹn của thảm cỏ đó sẽ bị tổn thương', Marra nói.

Không thể phủ nhận một sự thật, tự nhiên đã tạo ra loài mèo như một máy giết chóc chuyên nghiệp. Với đôi mắt lớn cùng tầm nhìn cực kỳ nhạy bén, chúng có khả năng nhìn thấy rõ con mồi trong bóng tối, thậm chí khi chúng đang ở xa.

Móng vuốt sắc bén là vũ khí chủ chốt trong cuộc săn mồi của mèo. Cấu trúc móng giúp chúng chộp bắt và giữ chặt con mồi một cách hiệu quả. Khả năng nhảy cao và nhảy xa cũng là một đặc tính tuyệt vời giúp mèo tiếp cận con mồi nhanh chóng.

Mặc dù mèo không chạy nhanh bằng nhiều loài thú như chó đồng cỏ, chúng vẫn có thể chộp được những con thỏ nhờ khả năng tăng tốc nhanh trong thời gian ngắn. Khả năng di chuyển yên lặng cũng là một trong những phẩm chất giúp mèo trở thành kẻ săn mồi tinh ranh.

Bạn có thể nhận thấy chúng không tạo ra tiếng động lớn khi di chuyển, nhờ vào cấu trúc xương linh hoạt và bàn chân cực kỳ nhạy bén. Kỹ năng này giúp chúng tiếp cận mục tiêu một cách không ngờ tới, tạo cơ hội tấn công mà không bị phát hiện.

Tuy nhiên, mèo không thể trở thành một máy săn mồi chuyên nghiệp trên quy mô toàn cầu nếu chúng không được bảo vệ... bởi loài người.

Quay về hơn 9.000 năm trước, mèo và con người đã chia sẻ cùng một không gian sống. Lúc đó, con người kiếm sống chủ yếu bằng cách săn bắn và hái lượm trên bình nguyên. Trong khi đó, mèo chỉ lẩn trốn trong rừng, luôn phải đối mặt với những kẻ thù tự nhiên của chúng như đại bàng, sói và gấu mèo. 

Dân số của cả loài người và loài mèo đều bị thiên địch tự nhiên kiểm soát. Mọi chuyện chỉ bắt đầu thay đổi khi con người phát minh ra nông nghiệp. Việc chuyển từ xã hội hái lượm sang trồng trọt hiệu quả đã giúp loài người có dư thừa thực phẩm.

Khi tổ tiên của chúng ta bắt đầu lưu trữ lúa mì, gạo và ngô trong các nhà kho, những kho này bắt đầu thu hút một vị khách không mời là chuột. Dân số chuột tăng lên cạnh con người, thu hút lũ mèo tới săn chúng.

Khi con người nhận thấy mèo có khả năng bắt chuột, loài gặm nhấm gây hại mùa màng và thường xuyên đến đánh cắp ngũ cốc của họ, họ bắt đầu nghĩ rằng họ nên nuôi mèo. Thế là mèo trở thành đồng minh của con người từ đó.

Sống bên cạnh con người, mèo không chỉ được cung cấp thức ăn mà còn được bảo vệ khỏi mọi kẻ thù. Đại bàng, sói và gấu mèo về cơ bản luôn tránh xa con người, những con khỉ lớn đặt ở đỉnh chuỗi thức ăn và sẵn sàng tiêu diệt mọi kẻ săn mồi tiềm ẩn đến gần khu vực sống của họ.

Kể từ đó, mèo đã trở thành bạn đồng hành của con người trong mọi chuyến đi. Chúng cũng xuất hiện trên các con thuyền thám hiểm vượt biển rộng, được cung cấp cá khi giúp con người bắt chuột để bảo vệ kho thực phẩm của họ.

Mèo hiện đã có mặt trên cả 6 lục địa, bao gồm cả Australia, một lục địa mà trong hàng triệu năm qua, các loài động vật ở đây đã không tiến hóa để chuẩn bị cho sự xuất hiện của một loài săn mồi hoàn hảo như mèo.

Các loài gặm nhấm và chim nhỏ ở đây không có phản ứng tự vệ hoặc khả năng chạy trốn khỏi móng vuốt và răng nanh sắc nhọn của mèo. Do đó, hệ sinh thái của Australia trở nên đặc biệt dễ bị tổn thương khi loài mèo được đưa đến.

Mèo hoang dã đã đáng sợ, nhưng mèo nuôi còn đáng sợ hơn. Bằng cách nuôi dưỡng mèo làm thú cưng, con người đang làm gián đoạn các cơ chế tự nhiên trong chuỗi thức ăn.

Trong chuỗi thức ăn tự nhiên, khi kẻ săn mồi săn và hạ gục hầu hết quần thể con mồi phía dưới đang nuôi dưỡng chúng, loài săn mồi sẽ đói và chết bớt để giảm dân số.

Các loài bị săn sau đó sẽ có thời gian để phục hồi quần thể. Khi quần thể con mồi phục hồi và tạo ra đủ thức ăn, thì quần thể động vật săn mồi phía trên mới bắt đầu phát triển.

Nói một cách đơn giản, khi mèo hoang săn hết chuột, dân số chuột giảm sẽ khiến dân số mèo giảm. Dân số mèo giảm sẽ giúp chuột gia tăng sinh sản sau đó. Dân số chuột tăng lên thì mèo mới có đủ thức ăn để tăng dân số trở lại.

Tuy nhiên, việc con người nuôi mèo bằng thức ăn công nghiệp đang làm gián đoạn quá trình tự nhiên đó. Mỗi khi đói, lũ mèo biết rằng chúng có thể dựa vào thức ăn của con người. Kết quả là một con mèo nhà có thể sống từ 15-20 năm để tiêu diệt quần thể các loài sinh vật nhỏ xung quanh nó.

Câu chuyện ở chiều ngược lại, tiếc rằng, không phải lúc nào cũng đúng.

Nhiều người nuôi mèo nghĩ rằng họ có thể làm cho mèo của họ ăn no bằng cách thêm thịt vào chế độ ăn của chúng để mèo ít ra ngoài và giết chóc. Thế nhưng, các nghiên cứu theo dõi hành vi của mèo cho thấy ngay cả khi đó, mèo vẫn săn mồi như một thú vui. Chúng không thể ngừng sử dụng bản năng sát thủ của mình.

Vậy giải pháp là gì?

Lepczyk cho biết cách duy nhất để giải quyết vấn đề mèo hiện nay là quản lý chúng một cách chặt chẽ. Để ngăn mèo săn mồi, chúng ta cần nhốt chúng 24/7 trong nhà. Nhiều người tin rằng việc thiến mèo hoặc đeo chuông cho chúng sẽ giúp bảo vệ những con mồi tiềm năng của chúng.

Tuy nhiên, không có bằng chứng từ nghiên cứu nào ủng hộ những ý tưởng đó. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy chỉ một con mèo thiến đơn độc cũng có thể gây hại cho một hệ sinh thái biển ở khu bảo tồn chim Mandurah, Australia.

Một số người nuôi mèo sẽ tranh cãi về quyền lợi của thú cưng của họ, lập luận rằng mèo cũng cần được tự do để hạnh phúc. Tuy nhiên, Lepczyk cho biết tự do của mèo đồng nghĩa với việc hơn 2.000 sinh vật khác sẽ có nguy cơ bị giết hại.

Để làm thỏa hiệp, người nuôi mèo có thể để thú cưng của họ tự do trong một phạm vi nhất định, ví dụ như xây catio để mèo có thể chơi ngoài sân vườn hoặc trong nhà. Buộc mèo và dẫn chúng đi dạo ngoài công viên cũng là một phương pháp khác để kiểm soát hành vi của chúng.

Mặc dù việc nhốt mèo trong nhà có thể bảo vệ các loài khác, các nhà động vật học cho biết việc này cũng sẽ bảo vệ chính con mèo đó. Nhốt mèo có nghĩa là chúng sẽ không cần thiết để tránh mang thai ngoài ý muốn.

Ngoài ra, mèo thả ra ngoài thường có thói quen đánh nhau với các mèo khác, ngay cả khi chúng không phải là loài hiếu chiến. Mèo ngoài đường cũng rất dễ bị xe cán. Vì vậy, việc giữ mèo trong nhà sẽ là lựa chọn tốt hơn.

Theo Hiệp hội Nhân đạo Hoa Kỳ, mèo được nhốt trong nhà có thể sống lâu hơn gấp bốn lần so với những con được tự do ra ngoài. Điều này cũng mang lại lợi ích cho con người.

Nhốt mèo trong nhà giúp giảm nguy cơ lây nhiễm bệnh, bao gồm cả những bệnh có thể chuyển sang cho con người. Ví dụ, toxoplasmosis là một bệnh mà con người có thể nhiễm từ mèo.

Ký sinh trùng này có thể lây sang con người, gây ra sảy thai và dị tật bẩm sinh cho phụ nữ mang thai, tăng tỷ lệ tử vong ở những người suy giảm miễn dịch và thậm chí gây ra các vấn đề tâm thần cho một số người nuôi mèo.

Khi xem xét về việc nuôi mèo, chúng ta cần hiểu rằng chúng không chỉ là những sinh vật dễ thương với đôi mắt tròn và thỉnh thoảng vuốt chân một cách vô hại. Đối với hơn 2.000 loài động vật khác, mèo là một công cụ săn mồi, một mối đe dọa được bảo vệ bởi con người có thể dẫn đến tuyệt chủng cho nhiều loài khác.

Tham khảo Theguadian, NPR, Theconversation...