Mỗi sinh vật khi ra đời đều là toàn bộ bản thân

Khi đứng trước gương, nhìn vào đó ta thấy bản thân mình mà không phải là một ai khác, ta thấy hình bóng của mình không sai lệch. Nhưng nếu trước mặt ta không phải là một tấm gương kính mà là tấm gương cuộc đời thì liệu soi vào ta có thấy chính xác bản thân mình hay không? Hay ta sẽ chỉ thấy một cái bóng mờ mờ giữa những cái bóng khác? Hay là khi bước vào cuộc đời, chợt nhìn lại, ta thấy mình đổi thay đến chính bản thân mình cũng khó mà nhận ra? Nếu như vậy thật thì vô tình cuộc sống của ta không còn thuộc về chúng ta nữa. Suy nghĩ về điều này, một nhà triết học nhận định: 'Mỗi con vật khi sinh ra đều là tất cả những gì mà nó có. Chỉ có con người là ngay từ thủa lọt lòng thì chăng là gì cả. Nó phải làm như thế nào thì nó sẽ được trỏ thành như thế ấy, nó phải tự làm bằng tự do của chính nó. Tôi chỉ có thể trở thành kẻ do tôi làm ra'. Câu triết lí đã gợi ra trong ta những suy nghĩ về cách sống chính mình.

Cuộc sống không phải lúc nào cũng công bằng. Dù tạo hoá dành cho muôn loài (trong đó có con người) hai chữ 'bản năng' nhưng 'Mỗi con vật khi sinh ra là tất cả những gì mà nó có. Chỉ có con người là ngay từ thuở lọt lòng thì chẳng là gi cả'. Con vật đã có thể trở nên rất hoàn thiện sau khi ra đời. Những kì diệu nó được hưởng sẽ tồn tại với nó mãi mãi, không hề thay đổi: kiếm ăn, bảo vệ lãnh thổ, sinh con đẻ cái,... Nó có thể tồn tại chỉ với chừng ấy thứ nó từ tạo hoá. Còn con người thì không thể. Khi sinh ra, con người chỉ đơn giản mang một hình hài nhỏ bé, yếu ớt. Con người thể chất đầy đủ nhưng con người xã hội thì không. Nó đồng nghĩa với việc ta không thể sống nếu chỉ giữ riêng những thứ tạo hoá ban cho. Con người có một phương tiện khác để tồn có một sức mạnh kì diệu khác để sống. Đó là khả năng tư duy, suy nghĩ, tự mình đi theo một con đường riêng, tự hoàn thiện mình. Nếu như cuộc sống của loài vật là do tạo hoá quyết định thì cuộc sống của mỗi người hoàn nằm trong tay người đó. Mỗi việc làm của ta đều là một viên gạch - dù lớn hay nhỏ - xây dựng con đường sống cho mình. 'Nó phải làm như thế nào thì nó sẽ trở thành như thế ấy. Tôi chỉ là kẻ do chính tôi tạo ra' - tư tưởng chung của câu nói là phẩm chất, nhân cách của con người hoàn toàn do chính con người tạo nên.

Lớn lên đồng thời trong hai môi trường tự nhiên và xã hội, con người có đủ điều kiện để tự hoàn thiện. Môi trường tự nhiên nuôi lớn ta về thể chất, nhưng nuôi lớn về tinh thần thì không gì khác ngoài môi trường xã hội. Nếu môi trường tự nhiên như một người mẹ chăm sóc cho ta giấc ngủ, bữa ăn thì môi trường xã hội lại như một người cha nghiêm khắc cho ta thấy rõ sự phức tạp của cuộc sống. Không phủ nhận sự quan trọng của hai môi trường ấy nhưng cũng như người cha, người mẹ không thể theo ta suốt đời, môi trường xã hội và tự nhiên không hoàn toàn quyết định bản thân ta sống ra sao, ta đi lối nào, ta nhìn đời bằng con mắt màu gì... Cớ sao cậu học trò An Kim Bằng sống trong hoàn cảnh khổ cực tưởng đến gục ngã lại là người mang niềm tự hào về cho cá đất nước Trung Hoa khi giành huy chương Vàng tại kỳ thi IMO (Olympic toán quốc tế) 1997? Điều này có thuộc về lí do môi trường sống hay không khi những điều cậu nhận được hoàn toàn trái ngược với hoàn cảnh của cậu. Cớ sao những con người sống nơi giàu sang, có điều kiện xây một bức tường nhân cách vững chắc bao quanh mình thì lại chỉ xây được những cái vách rách nát?

Nhân cách hình thành từ khi ta tô màu cho những gì ta nhìn thấy bằng ánh mắt trân trọng cuộc sống, mong muốn được sống chứ không chỉ tồn tại. Nó phát triển khi ta nhận biết những việc mình làm là đúng hay sai, ta biết phải lọc bỏ những điều tiêu cực để nhân cách không bị suy giảm và dần dần phát triển những mặt tích cực. Nó được nâng cao khi ta biết biến những suy nghĩ thành hành động đúng đắn. Khó có thể đoán được hành trình hoàn thiện nhân cách của con người đến đâu thì dừng lại. Đôi khi chỉ cần một giây phút lơ đãng có thể khiến ta lạc lối và mất cả cuộc đời để tìm lại chính mình. Quá trình hình thành và phát triển nhân cách đòi hỏi nhiều nghị lực và cố gắng từ bản thân. Vì chỉ có chính đôi chân của mình mới đưa mình đến với nhân cách. Bạn không nên hy vọng có ai đó mang bạn đi hoặc chờ đợi một phương tiện hiện đại mang bạn đến với nhân cách, cũng không có con đường tắt nào để đạt được nhân cách... Đi đến nhân cách chỉ có một con đường là tự mình cố gắng.

Nói như vậy không có nghĩa là ta chỉ quan tâm đến bản thân mình, 'Ta là Một, là Riêng, là Thứ Nhất' (Xuân Diệu). Vai trò của bản thân mỗi người là quyết định hình thành nhân cách, nhưng ta cũng phải lắng nghe mọi người xung quanh. Chỉ tuân theo con đường mình tự đề ra chưa hẳn là đúng bởi chúng ta không thể sống một mình. Chúng ta sống trong một cộng đồng xã hội với những mối quan hệ phức tạp và đa chiều ('Con người là một động vật xã hội' – C.Mác). Nếu chỉ suy nghĩ cho bản thân và chỉ sống cho bản thân, bạn sẽ tự cô lập hoặc tự làm mình tổn thương khi không có sự quan tâm của mọi người xung quanh. Vì vậy, sống hòa hợp nhưng không làm mất đi vai trò của bản thân trong cuộc sống là một yếu tố cần thiết trong việc hoàn thiện nhân cách.

Tin vào bản thân là một hành động quan trọng. Đặng Lê Nguyên Vũ - Tổng giám đốc Công ty cà phê Trung Nguyên nổi tiếng đã đưa ra bài học về niềm tin. Khi thấy người cha mình bệnh tật mà không có tiền chữa trị, Đặng Lê Nguyên Vũ khi đó mới mười sáu tuổi đã tự hứa: 'một ngày ta sẽ thay đổi cuộc sống của cả gia đình'. Niềm tin đó đã giúp chàng sinh viên y khoa trở thành một doanh nhân thành đạt như hiện nay. Nhân cách của người này đã được thể hiện qua việc không chịu chấp nhận thất bại trước những khó khăn của cuộc sống, và có niềm tin mạnh mẽ vào bản thân.

Câu chuyện về Trạng Nguyên Mạc Đĩnh Chi khi còn nhỏ đã làm đèn đóm để học vào mỗi tối vẫn là một bài học sâu sắc về kiên trì, bền bỉ vượt qua khó khăn trong học tập. Đây cũng là bài học cho chúng ta trên hành trình hoàn thiện nhân cách và thể hiện rõ sự cố gắng, trách nhiệm của bản thân đối với tương lai.