Buzz
Khi đọc một cuốn sách du ký, điều quan trọng nhất đối với một độc giả nghiêm túc là độ tin cậy của người kể chuyện. Độ tin cậy càng cao, nội dung sách càng thuyết phục và có giá trị. Vậy tiêu chí nào quyết định độ tin cậy của người kể chuyện trong một tác phẩm du ký? Thật khó để đưa ra câu trả lời toàn diện, nhưng thường thì “trăm nghe không bằng một thấy”. Độc giả sẽ dễ bị thuyết phục hơn nếu tác giả cung cấp nhiều bằng chứng khách quan để minh chứng cho những lời kể của mình.
Hãy tưởng tượng một nhà lữ hành là một nhiếp ảnh gia đam mê, với đôi mắt tò mò và vốn từ linh hoạt để ghi lại chi tiết những gì thấy và nghe. Một người như vậy không chỉ ghi chép lại những chi tiết thú vị trong cuốn du ký mà còn chụp lại những khoảnh khắc ấn tượng. Sự linh hoạt của ngôn từ làm sống lại những bức ảnh tĩnh, và hình ảnh giúp ngôn từ trở nên sống động trong tâm trí độc giả. Đây chính xác là những gì Charles-Edouard Hocquart đã làm trong quyển du ký “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ” xuất bản năm 1892. Vậy C-E. Hocquart là ai? Quyển sách du ký này với những hình ảnh minh họa chủ yếu do chính ông chụp kể về điều gì?
C-E. Hocquart là một bác sĩ quân y Pháp, từng phục vụ tại quân y viện danh tiếng Val-de-Grâce. Tháng 1/1884, ông tình nguyện sang Bắc Kỳ, tham gia các chiến dịch chống lại quân nhà Thanh xâm nhập Bắc Kỳ và lưu lại hơn hai năm trước khi trở về Pháp năm 1886. Toàn bộ quãng thời gian này được Hocquart thuật lại trong “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ”, kèm theo hơn 200 bức ảnh do chính ông chụp, được chuyển thành bản khắc kẽm làm hình minh họa cho ấn bản du ký.
Điều thú vị nhất là rất nhiều bức ảnh được Hocquart chọn lọc kỹ lưỡng từ bộ sưu tập ông chụp trong thời gian ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Gần như mỗi sự kiện, nhân vật, hay cảnh vật được mô tả đều có ít nhất một bức ảnh minh họa. Dù không phải là truyện tranh, nhưng những ai ngại đọc có thể theo dõi các bức minh họa và chú thích như một tập truyện để quay ngược thời gian cùng Hocquart trên con đường hành quân của ông.
Đúng như tên gọi, cuốn sách của Hocquart dành nhiều trang để tường thuật chi tiết các cuộc hành quân và trận đánh mà ông tham gia. Giai đoạn 1884-1886, người Pháp giao chiến ác liệt với quân Mãn Thanh để củng cố quyền kiểm soát Bắc Kỳ và Trung Kỳ sau các hiệp ước với triều đình Huế. Những chiến dịch này đánh dấu sự hoàn tất việc chiếm đóng lãnh thổ Đại Nam, sáp nhập vào Liên bang Đông Dương năm 1887. Hocquart là nhân chứng sống, cung cấp những chi tiết sống động từ các trận địa.
Không chỉ dừng lại ở các trận đánh, “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ” còn kể về cuộc sống thường nhật của người dân bản xứ trong giai đoạn đặc biệt này. Hocquart không chỉ là bác sĩ quân y mà còn là lữ khách khám phá, ghi nhận mọi khía cạnh của cuộc sống, từ phong cảnh đến con người và thiên nhiên dọc hành trình của ông.
Hocquart ghi lại hình ảnh đa dạng của người dân Bắc Kỳ, từ quan đại thần đến các cậu bé nói tiếng Pháp, từ lính tập Bắc Kỳ đến các cô gái yêu thích vải Anh quốc nhưng vẫn nhuộm răng đen. Cùng với con người là phong cảnh thiên nhiên và nhân tạo ở nhiều nơi tại miền Bắc và Trung. Nhiều khung cảnh đã thay đổi hoàn toàn, chỉ còn là ký ức trên trang giấy, trong khi một số vẫn tồn tại, giúp chúng ta cảm nhận dấu ấn thời gian hơn 130 năm.
Bên cạnh cảnh vật và con người, Hocquart còn quan sát phong tục, tập quán, và tính cách của người Việt thời bấy giờ. Dù không thể mong đợi những nghiên cứu sâu sắc từ một bác sĩ quân y đam mê du ký, nhưng những gì ông ghi lại đều là thông tin quý giá về cuộc sống và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ 19. Ví dụ, các câu nói tiếng Việt được ông phiên âm phần nào giúp ta hình dung cách cha ông nói chuyện hơn trăm năm trước, điều khó hình dung khi không có bản ghi âm đương thời.
Tóm lại, cuốn du ký của bác sĩ Hocquart không chỉ là một ký sự chiến dịch như cái tên có thể khiến người ta hiểu lầm. Độc giả với nhiều mối quan tâm khác nhau về lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ 19 đều có thể tìm thấy những điểm hấp dẫn trong cuốn sách này. Ngay cả khi bạn không quan tâm nhiều đến lịch sử, những bức ảnh minh họa ghi lại khoảnh khắc từ hơn 130 năm trước trên mảnh đất bạn đang sống cũng đủ để kích thích sự tò mò.
Lê Đình Chi - Mytour
