Buzz
Khi đọc một cuốn sách du ký trong đó tác giả kể lại những trải nghiệm của chính mình, yếu tố quan trọng nhất đối với một độc giả nghiêm túc là độ tin cậy của người viết. Độ tin cậy này càng cao, nội dung sách càng thuyết phục và có giá trị. Vậy tiêu chuẩn nào sẽ quyết định độ tin cậy của người viết trong một tác phẩm du ký? Thật khó để đưa ra một câu trả lời hoàn chỉnh, nhưng theo quan điểm của tôi, việc tác giả đưa ra nhiều bằng chứng khách quan hơn cho những gì họ kể là một yếu tố quan trọng. Độc giả sẽ dễ tin tưởng hơn và cảm thấy thuyết phục hơn nếu tác giả cung cấp bằng chứng khách quan để hỗ trợ lời kể của mình.
Hãy tưởng tượng một nhà lữ hành đồng thời là nhiếp ảnh gia đam mê, có đôi mắt tò mò và sở hữu vốn từ đủ linh hoạt để ghi lại mọi chi tiết sống động, những điều mà họ nhìn thấy và nghe thấy. Một nhà lữ hành như vậy có thể chọn những chi tiết thú vị nhất để ghi lại trong cuốn nhật ký của mình và chụp những bức ảnh ấn tượng để hình dung cùng với từ ngữ. Sự linh hoạt của từ ngữ sẽ giúp những bức ảnh càng sống động hơn và giúp độc giả hình dung tốt hơn về những trải nghiệm. Đây chính là cách mà Charles-Edouard Hocquart đã làm trong cuốn sách du ký “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ” xuất bản năm 1892. C-E. Hocquart là ai? Quyển sách này đa phần được ông chụp và viết về nó?
C-E. Hocquart là một bác sĩ quân y người Pháp đã phục vụ tại viện quân y nổi tiếng Val-de-Grâce. Vào tháng 1 năm 1884, ông tình nguyện đi phục vụ ở Bắc Kỳ, tham gia vào các chiến dịch chống lại quân nhà Thanh xâm nhập vào Bắc Kỳ thời điểm đó, và ghi lại những trải nghiệm trong hơn hai năm trước khi trở về Pháp vào năm 1886. Toàn bộ thời gian này được Hocquart kể lại trong “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ”, kèm theo hơn 200 bức ảnh, hầu hết là do ông chụp, được in thành hình minh họa cho cuốn nhật ký của ông.
Điều thú vị nhất là số lượng lớn những bức ảnh này được Hocquart lựa chọn rất cẩn thận từ bộ sưu tập ảnh mà ông đã chụp trong thời gian ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Gần như mỗi sự kiện, biến cố, sự vật, nhân vật đều được tác giả mô tả kèm theo ít nhất một bức ảnh. Không phải là một cuốn truyện tranh, nhưng những ai không muốn đọc chữ hoàn toàn có thể xem các bức minh họa và chú thích của chúng như một cuốn truyện tranh để theo dõi những gì đã xảy ra trong mắt Hocquart trên bước đường hành quân của một bác sĩ quân y.
Như cái tên của cuốn sách, Hocquart đã dành rất nhiều thời gian và công sức để kể lại những cuộc hành quân, những trận đánh mà ông đã tham gia. Những ai yêu thích tìm hiểu lịch sử đều biết giai đoạn 1884 – 1886 là thời kỳ quan trọng của người Pháp, sau khi họ chính thức giành được quyền kiểm soát Bắc Kỳ và Trung Kỳ thông qua các hiệp ước Harmand (1883) và Patenôtre (1884) với triều đình Huế, đồng thời phải đối đầu ác liệt với các đạo quân Mãn Thanh ở Bắc Kỳ để giành quyền kiểm soát thực địa. Những chiến dịch này cũng là dấu mốc cho việc người Pháp hoàn tất việc chiếm đóng toàn bộ lãnh thổ vương quốc Đại Nam để sáp nhập vào Liên bang Đông Dương, được thành lập vào năm 1887. Và thật trùng hợp, Hocquart chính là nhân chứng sống trong cuộc, và tập ký sự của ông cung cấp những chi tiết sống động, ngay tại chiến trường của nhiều trận đánh ác liệt.
Không chỉ thế, “Một chiến dịch ở Bắc Kỳ” còn là câu chuyện về cuộc sống hàng ngày của người dân bản xứ trong một giai đoạn đặc biệt. Hocquart đã chứng tỏ mình không chỉ là một bác sĩ quân y, mà còn là một nhà thám hiểm háo hức, ghi lại mọi khía cạnh của cuộc sống, phong cảnh, con người và thiên nhiên ở mọi nơi ông đi qua trong cuộc hành trình.
Những con người bản xứ ở Bắc Kỳ được “ông Tây” này ghi lại rất đa dạng, từ quan lại cho đến những đứa trẻ biết tiếng Pháp, từ lính tập Bắc Kỳ cho đến những cô gái yêu thích vải Anh quốc nhưng vẫn giữ nguyên phong cách truyền thống. Cùng với con người là phong cảnh, cả thiên nhiên và nhân tạo, của nhiều địa phương trên khắp miền bắc và miền trung nước ta. Nhiều bối cảnh được Hocquart ghi lại trong các bức hình của ông giờ đã thay đổi hoàn toàn, chỉ còn là một phần của quá khứ. Một số khác vẫn còn tồn tại cho chúng ta thấy được dấu ấn của thời gian trong hơn 130 năm.
Ngoài việc ghi lại cảnh vật, con người, và các biến cố cụ thể, Hocquart còn thể hiện sự ham muốn khám phá của mình khi đi sâu vào các phong tục, tập quán, và tính cách của người dân Việt Nam thời kỳ đó. Không thể mong đợi nhiều nghiên cứu sâu sắc từ một bác sĩ quân y thích phiêu lưu nhưng những gì ông ghi lại vẫn là thông tin quý báu về đời sống và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ 19. Ví dụ, những câu nói tiếng Việt được Hocquart ghi lại, dù không hoàn toàn chính xác, cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách cha ông nói trước đây, điều mà rất khó hình dung khi không có bản ghi âm từ thời đó.
Tổng kết lại, cuốn sách du ký của bác sĩ Hocquart không chỉ là một tập ký sự về các chiến dịch như cái tên của nó có thể gây hiểu nhầm. Các đối tượng độc giả quan tâm đến lịch sử Việt Nam thời cuối thế kỷ 19 từ các góc độ khác nhau đều có thể tìm thấy những điều thú vị, phù hợp với quan tâm của mình, trong cuốn sách này. Thậm chí, nếu bạn không quan tâm đến lịch sử, những bức ảnh minh họa ghi lại những khoảnh khắc đã diễn ra hơn 130 năm trước trên đất nước bạn đang sống cũng đủ khiến bạn tò mò muốn tìm hiểu.
Lê Đình Chi - Mytour
