Một nhà khoa học nữ thời nhà Thanh: Am tường về toán học và thiên văn, với tư duy vượt bậc, được người phương Tây tôn vinh.

Một nhà khoa học nữ thời nhà Thanh: Am tường về toán học và thiên văn, với tư duy vượt bậc, được người phương Tây tôn vinh.

Trang web quốc tế nổi tiếng Nature đã giới thiệu một nhà khoa học nữ thời nhà Thanh của Trung Quốc là Vương Trinh Nghi trong video quảng cáo cho Giải thưởng 'Truyền cảm hứng và nghiên cứu khoa học sáng tạo' năm 2019, nhận được sự công nhận là nhà khoa học nữ 'lão làng' trong lịch sử.

Trong phần giới thiệu trên Nature, Vương Trinh Nghi được mô tả như một phụ nữ tài năng, thông thạo về thiên văn, toán học, địa lý, y học và thơ.

Ngay từ năm 1994, Tổ Công tác Danh mục Hệ thống Hành tinh của Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) đã đặt tên cho một hố vòm trên Sao Kim theo tên của Vương Trinh Nghi, thể hiện tầm ảnh hưởng của bà trong cộng đồng khoa học quốc tế.

Nhờ vào mùa thứ 3 của chương trình 'Bảo vật quốc gia' trên đài CCTV, nhiều người Trung Quốc mới biết đến Vương Trinh Nghi.

Vào năm thứ 33 của thời kỳ cai trị của Hoàng đế Càn Long (1768), Vương Trinh Nghi ra đời trong một gia đình có uy tín trí thức ở Giang Tô.

Ông nội của bà là Vương Giả Phụ, một quan tri phủ, tuân theo phương châm: “Quan thanh liêm, thương dân như con, xem phủ như nhà”.

Cha của bà, Vương Tích Sâm từng làm quan huyện thừa, sau khi thất bại nhiều lần trong các kỳ thi triều đình, ông đã chuyển sang nghiên cứu y học và trở thành một bác sĩ nổi tiếng trong khu vực.

Lớn lên trong một gia đình gia giáo, Vương Trinh Nghi được nuôi dưỡng từ nhỏ trong một môi trường học vấn tốt. Mặc dù như vậy, trong xã hội phong kiến Trung Quốc cổ đại, môi trường gia đình giáo dục vẫn chưa đủ để tạo ra một nhà khoa học nữ có kiến thức phi thường. Nếu không có những trải nghiệm sau này, Vương Trinh Nghi có thể đã trở thành một nhân vật tiểu thư đài các như Lâm Đại Ngọc trong 'Hồng Lâu Mộng'.

Năm 1779, Vương Giả Phủ qua đời tại Đông Bắc sau khi bị đày đến Cát Lâm vì tội phạm thượng, để lại cho Vương Trinh Nghi một kho tàng tri thức với 75 tủ sách vô cùng lớn, khi đó bà mới chỉ 11 tuổi.

Không chỉ có những tác phẩm văn học phong phú, mà còn có những cuốn sách của các nhà khoa học hàng đầu thời xưa như Tổ Xung Chi, Tăng Nhất Hành, Quách Thủ Kính (một nhà thiên văn học, kỹ sư thủy lợi, nhà toán học và chính trị gia người Trung Quốc, sống vào thời nhà Nguyên)… Trong đó, cuốn sách của Tổ Xung Chi đặc biệt quý giá vì ông là một nhà khoa học nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, cũng là người đầu tiên trên thế giới tính được số pi chính xác đến 7 chữ số thập phân và nhiều phát minh khoa học xuất sắc khác.

Việc này có mối liên hệ sâu sắc với sở thích nghiên cứu của Vương Giả Phủ. Ông đã đạt được một số thành tựu trong tính toán lịch và toán học, thậm chí tham gia soạn và biên tập cuốn sách toán học 'Mai thị tùng sinh' của Mai Văn Đỉnh (một gia tộc toán học nổi tiếng trong thời nhà Thanh). Ngoài ra, cha của Vương Trinh Nghi sau này đã 'bỏ văn làm y'. Có thể thấy tinh thần nghiên cứu khoa học và học thuật trong gia đình nhà Vương.

Dưới sự dạy dỗ của ông nội và cha, Vương Trinh Nghi không làm họ thất vọng. Với bộ sưu tập sách đồ sộ mà ông nội để lại, bà đã đắm chìm trong biển tri thức suốt ngày đêm. Thậm chí, bà còn viết câu “Đời người học hành làm gì có nghèo khổ, trong khi nắm giữ tri thức là báu vật trân quý” để tự khích lệ.

Vì vậy, để đạt được thành công, không chỉ cần sự hỗ trợ từ gia đình mà còn cần nỗ lực của bản thân.

Vào đầu triều đại nhà Thanh, Mai Văn Đỉnh, một nhà thiên văn học, toán học và tính lịch, trở nên vô cùng nổi tiếng. Cuốn sách 'Mai thị tùng sinh' là sản phẩm của nghiên cứu học thuật của ông được đánh giá cao.

Năm 1779, sau khi ông nội qua đời, Vương Trinh Nghi gần như đọc hết tủ sách mà ông để lại. Lúc đó, bà mới 16 tuổi, từ Đông Bắc trở về quê hương ở Giang Tô cùng cha mẹ, sau đó theo cha và bà nội để theo học y thuật và hành y khắp nơi.

Từ Đông Bắc đến Giang Tô, sau đó từ Nam Kinh đến Bắc Kinh, rồi tới Thiểm Tây, Hồ Nam, và cuối cùng là phía Đông của Quảng Đông. Trong hơn 2 năm, bà đã đi qua nhiều vùng miền, với quãng đường hành trình dài đến nỗi không thể đếm xuể.

Nửa cuộc đời của Vương Trinh Nghi là minh chứng sống động cho câu ngạn ngữ cổ: 'Đọc một vạn cuốn sách, đi vạn dặm'.

Trải qua mọi biến cố, phong tục và văn hóa ở nhiều vùng miền, Vương Trinh Nghi đã vượt qua những giới hạn trong tư duy của phụ nữ bình thường.

Bằng những dòng thơ như “Đi ngàn dặm sách vạn tập, lòng kiên cường hơn cả chồng”, “Ai nói phụ nữ không thể là anh hùng”...

Vương Trinh Nghi có thể được xem là biểu tượng của cuộc chiến cho sự bình đẳng của phụ nữ sớm nhất trong lịch sử thời nhà Thanh.

Sau khi “đọc mười vạn cuốn sách và đi vạn dặm”, Vương Trinh Nghi, lúc đó 18 tuổi, quay về Nam Kinh để bắt đầu sự nghiệp.

Cần lưu ý rằng, ở thời cổ đại, phụ nữ 18 tuổi đã bắt đầu bị gia đình áp đặt chuyện hôn nhân. Mặc dù không có tài liệu để chứng minh, nhưng có lẽ gia đình của Vương Trinh Nghi đã không gây áp lực quá lớn trong vấn đề này. Nếu có, dựa vào tri thức và tính cách, bà cũng sẽ không chịu thua và chắc chắn sẽ chiến đấu đến cùng.

Nhớ rằng, Vương Trinh Nghi đã dành 5 năm ở Cát Lâm, học cả sách của ông nội và học cưỡi ngựa và võ thuật từ một phụ nữ trong quân đội Mông Cổ địa phương. Thậm chí, bà đã trở nên thành thạo với kỹ năng “cưỡi ngựa phóng dây, phi nước đại chạy như bay”.

Bắt đầu từ toán học mà ông nội đã dạy từ khi còn nhỏ. Từ 13 cuốn “Đức phong đình sở tập” của Vương Trinh Nghi để lại, chúng ta có thể thấy sự liên kết của bà với các hàm lượng giác và định lý Pitago.

'Lời giải Tam giác Pitago' là một phần quan trọng trong nghiên cứu của bà, phân tích cụ thể các công thức hàm số lượng giác từ phương Tây mà lúc đó chưa một ai hiểu hết. Những nghiên cứu này có tầm quan trọng lớn đối với sự phát triển của số học ở Trung Quốc.

Vương Trinh Nghi nhận ra điều này sâu sắc, vì thế bà không chỉ cố gắng giải thích 'Tây học', mà còn đơn giản hóa và biên tập lại 'Mai thị toán học' của Mai Văn Đỉnh, bộ công trình nghiên cứu mà ông nội của bà rất quý trọng.

Bà đã chuyển 'Tính lịch' thành 'Giản hóa tính lịch' và cải biên 'Trù toán nguyên bản' (số học bằng que) của Mai Văn Đỉnh thành 'Diễn giải trù toán'. Thật đáng tiếc khi hai tác phẩm này, cả hai đều có tổng cộng 7 cuốn, đã bị mất mát.

Chỉ còn 'Đức phong đình sở tập' lại còn lại, trong đó bà phàn nàn về cách trình bày phức tạp, rối rắm của số học trong sách của Mai Văn Đỉnh và chỉ ra mục đích của việc chỉnh sửa nghiên cứu của ông là đơn giản hóa cho thế hệ sau dễ hiểu hơn.

Điều đặc biệt là trong cuốn sách “Tính lịch” của Mai Văn Đỉnh đã nêu rõ các hiện tượng thiên văn như: Nhật thực, Nguyệt thực. Vậy làm sao một nhà toán học có thể mở rộng kiến thức đến thiên văn?

Thực tế, hầu hết toán học cổ đại ở Trung Quốc đều tập trung vào các ứng dụng thực tiễn. Vì vậy, toán học cổ đại thường liên quan mật thiết đến việc tính toán lịch âm, quan sát chiêm tinh thiên văn và thậm chí cả việc chế tạo nhạc cụ.

Như vậy, các nhà toán học thường cũng là các học giả hàn lâm, và thậm chí có thể là các nhà quan sát thiên văn. Vương Trinh Nghi, một phụ nữ đam mê nghiên cứu và khám phá, cũng không ngoại lệ. Bà nghiên cứu cả toán học và khám phá thiên văn học.

Trong lĩnh vực thiên văn, Vương Trinh Nghi đã tạo ra những tác phẩm như “Biện giải tuế sai trục” (hay còn gọi là Tiến động trục quay, sự biến đổi chậm và liên tục của định hướng trục quay của một thiên thể), “Phân biệt Hoàng đạo và Xích đạo” và “Luận trái đất hình tròn”.

Đối với người xưa, khái niệm Tuế sai trục có nghĩa là vị trí của cùng một ngôi sao thay đổi một chút vào cùng một ngày hàng năm. Sau một thời gian dài, sự thay đổi này sẽ ảnh hưởng lớn đến tiết khí và lịch thời gian.

Những gì Vương Trinh Nghi đã làm là kết hợp các lý thuyết của Ngu Hỷ, Tổ Xung Chi, Tăng Nhất Hành, Quách Thủ Kính và những người tiền nhiệm khác, đồng thời kết hợp lịch của Trung Quốc và phương Tây, cuối cùng đưa ra một kết luận chính xác hơn rằng 'cứ 70 năm, ngày đông chí lùi lại 1 độ”.

Quan trọng hơn, Vương Trinh Nghi đã xác nhận tính đúng đắn của thuyết “trái đất hình cầu” qua các 'thí nghiệm đất' khác nhau trong khi thuyết 'trời tròn và đất vuông' vẫn phổ biến vào thời điểm đó. Đây là một nhận thức khoa học rất tiên tiến vào giữa thời nhà Thanh.

Do đó, trong công trình nghiên cứu tiếp theo, Vương Trinh Nghi đã giải thích một cách chính xác vị trí của mặt trời, trái đất và mặt trăng khi xảy ra Nhật thực và Nguyệt thực cùng với nguyên nhân của các hiện tượng thiên văn này. Bà đã viết cuốn 'Lý giải Nguyệt thực' để hậu thế học hỏi.

Nên nhớ rằng, dân gian Trung Quốc thời điểm đó tin rằng: 'Thiên cẩu ăn mặt trăng là một điềm xấu'. Từ đó có thể thấy những suy nghĩ và kết quả nghiên cứu của Vương Trinh Nghi vượt ra ngoài giới hạn thời gian và không gian.

Trong bối cảnh đó, thành tích nghiên cứu của Vương Trinh Nghi được lan truyền đến phương Tây thông qua các nhà truyền giáo. Nhờ đó, bà đã trở thành một ngôi sao sáng trong lĩnh vực khoa học, được mệnh danh là 'Marie Curie của Trung Quốc'.

Tuy nhiên, đáng tiếc, Vương Trinh Nghi qua đời vì bệnh tật ở tuổi 29. Một lượng lớn bản thảo kết quả nghiên cứu khoa học cũng bị thất lạc sau đó, chỉ một phần rất nhỏ còn sót lại nhưng cũng đủ để chúng ta thấy được vĩ đại của bà.

Nhìn lại cuộc đời của Vương Trinh Nghi, nhiều người có thể cho rằng bà chưa có thành quả nghiên cứu khoa học đột phá nào. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần xem xét rằng do hoàn cảnh hạn chế của thời đại, Vương Trinh Nghi, một phụ nữ trong thời kỳ phong kiến, đã tạo ra nhiều kết quả nghiên cứu ở tuổi 29, đủ để chứng minh khả năng phi thường của bà.

Tinh thần của Vương Trinh Nghi mang đến cho chúng ta một tấm gương về hy vọng vô hạn cho các thế hệ tương lai. Bất kể thân phận là người nhà Thanh, phụ nữ hay người Trung Quốc, bà đã để lại một câu như một minh chứng cho tinh thần bình đẳng và khát khao nghiên cứu không phân biệt giới tính:

'Dù khác biệt về vẻ bề ngoài, nhưng trong lòng chúng ta cùng chứa đựng một tấm lòng'.

Tham khảo: Thepaper